Vergi denetimlerinde yapay zekâ destekli yeni bir dönem başlıyor. 2027-2029 dönemini kapsayan Orta Vadeli Program kapsamında kayıt dışı ekonomi ve vergi kayıp-kaçağıyla mücadelede İhbar İşleme Sistemi (VDK-İHS) devreye alınacak. Sistem, farklı kanallardan gelen vergi ihbarlarını yapay zekâ, doğal dil işleme ve büyük veri teknolojileriyle analiz ederek denetim süreçlerine karar desteği sağlayacak. Vergi Denetim Kurulu da VDK-İHS’yi yapay zekâ destekli ve bilişsel karar üretimine dayanan bir denetim uygulaması olarak tanımlıyor.
Vergi ihbarları yapay zekâyla analiz edilecek
Yeni sistemle CİMER, Vergi İletişim Merkezi ve diğer kanallardan gelen yüksek hacimli ihbarların otomatik olarak ayrıştırılması ve analiz edilmesi planlanıyor. Vergi Denetim Kurulu verilerine göre yalnızca 2024 yılında 10 binden fazla ihbar, 23 komisyon ve 193 vergi müfettişi tarafından değerlendirildi.
VDK-İHS kapsamında taranmış belgeler ve düzensiz metinler OCR teknolojisiyle okunabilir hale getirilecek. Ardından doğal dil işleme yöntemleriyle ihbarların içeriği analiz edilecek, geçmiş ihbarlar ve alınan kararlarla karşılaştırılacak.
Yapay zekâ komisyonlara karar önerisi sunacak
Sistem yalnızca ihbarları sınıflandırmakla kalmayacak. Geçmiş vakalar ile yeni ihbarlar arasındaki benzerlikler tespit edilerek komisyonlara gerekçeli karar önerileri hazırlanması hedefleniyor.
Vergi Denetim Kurulu’na göre sistemde Geri Getirim Destekli Üretim olarak bilinen RAG mimarisi de kullanılacak. Böylece geçmiş ihbar ve komisyon kararlarından oluşan veri havuzu, yeni vakaların değerlendirilmesinde yapay zekâya kaynak sağlayacak.
Kişi ve şirketler arasındaki bağlantılar belirlenebilecek
VDK-İHS’nin ihbar metinlerinde geçen kişi, kurum ve işlemleri otomatik olarak tespit ederek bunlar arasında ilişki kurması da planlanıyor. Aynı kişi veya şirket hakkında farklı tarihlerde yapılmış ihbarların birbiriyle bağlantısı bu yöntemle daha hızlı ortaya çıkarılabilecek.
Vergi Denetim Kurulu, yapay zekâ destekli Vergi İstihbarat Sistemi’nde de mükellefleri ortakları, yöneticileri, alıcıları, satıcıları, finansal işlem tarafları ve müşavirleriyle birlikte bir ilişki ağı içerisinde değerlendirmeyi amaçlıyor.
Riskli sektör ve mükelleflere denetim yoğunlaşacak
OVP kapsamında sektörel, finansal ve tematik risk analizlerinin büyük veri üzerinden yapılması ve sonuçların ilgili kamu kurumlarıyla paylaşılması planlanıyor. Kayıt dışı istihdam ve ücretle mücadelede de veri analizine dayalı risk odaklı denetimlerin artırılması öngörülüyor.
Vergi tabanını genişletmek amacıyla riskli görülen sektör ve mükelleflerde farklı denetim teknikleri uygulanacak. Vergiye tabi işlemlerin doğruluğunun tespitinde üçüncü taraf kamu ve idari verilerinden daha fazla yararlanılması hedefleniyor.
Kayıt dışılığa karşı teknolojik takip genişleyecek
Kayıt dışı ekonomiyle mücadelede Depozito Bilgi Yönetim Sistemi, Kıymetli Maden Takip Sistemi, İnşaat Demiri İzleme Sistemi, Ulusal Taşıt Tanıma Sistemi ve Bandrollü Ürün İzleme Sistemi gibi teknolojik altyapılar da kullanılmaya devam edecek.
Vergi Denetim Kurulu’nun yapay zekâ ve büyük veri odaklı “Denetim 3.0” dönüşümü 2024’te başladı. Kurulun 2025 faaliyet raporuna göre İhbar İşleme Sistemi’nin geliştirilmesi halen devam ediyor.
Amaç denetimde hız ve etkinlik
Yeni sistemle ihbarların değerlendirilme süresinin kısaltılması, manuel iş yükünün azaltılması ve müfettişlerin daha yüksek risk taşıyan vakalara yönlendirilmesi amaçlanıyor. Tekrarlayan veri çekme, hesaplama, kayıt ve yönlendirme işlemlerinin de robotik süreç otomasyonu aracılığıyla gerçekleştirilmesi planlanıyor.
Böylece vergi denetiminde veri toplama aşamasından, yapay zekânın analiz ve karar desteği sunduğu daha bütünleşik bir modele geçilmesi hedefleniyor. Sistem nihai kararı otomatik olarak vermek yerine vergi müfettişleri ve komisyonların değerlendirme süreçlerine destek sağlayacak.
