Bugün Türkiye haritasında gördüğümüz Çorum, Nevşehir, Adana, Diyarbakır, Batman, Mersin ve Şanlıurfa gibi birçok ilin adı geçmişte bugünkünden farklıydı. Kimi şehirler yüzyıllar içinde farklı isimlerle anılırken kimi illerin adı Cumhuriyet döneminde çıkarılan kanunlarla değiştirildi. Bazı kentler ise Millî Mücadele’deki direnişlerinin ardından aldıkları unvanları doğrudan şehir isimlerine taşıdı.
Türkiye’nin bugünkü 81 ilinin geçmişi incelendiğinde şehir, il ve vilayet adlarının zaman içinde önemli değişimler geçirdiği görülüyor. Çorum’un Nikonya ve Çorumlu adlarından bugünkü adına uzanan tarihî yolculuğu, Muşkara’nın Nevşehir’e, İluh’un Batman’a dönüşmesi, Adana’nın bir dönem Seyhan adıyla anılması ve Mersin’in il adının yaklaşık 69 yıl İçel olarak kalması bu değişimin dikkat çeken örnekleri arasında bulunuyor.
Çorum’un isim yolculuğu yüzyıllar öncesine uzanıyor
Çorum’un adının geçmişi Osmanlı döneminden çok daha eski dönemlere kadar uzanıyor. Yerel tarih kaynaklarında Bizans dönemindeki Çorum için Nikonya ve Yankoniye adları kullanılırken, bu isimlerin tarihî karşılığı konusunda farklı araştırmacıların değişik değerlendirmeleri bulunuyor. Türk hâkimiyetinin ardından ise bölgenin adı konusunda yeni kullanımlar ortaya çıktı.
Osmanlı dönemine ait kayıtlarda Çorumlu ve Çorum isimlerine rastlanıyor. 1576 tarihli mufassal defterde “Çorumlu Kazası” ifadesinin bulunması, Çorumlu adının bölgede kullanıldığını gösteren önemli kayıtlardan biri olarak öne çıkıyor. Zaman içerisinde “Çorumlu” kullanımı geri planda kalırken bugünkü “Çorum” adı yerleşti.
Muşkara Nevşehir, Bucak Ordu oldu
Kapadokya’nın bugün dünya çapında tanınan merkezlerinden Nevşehir’in geçmişteki adı Muşkara’ydı. Nevşehirli Damat İbrahim Paşa döneminde yerleşimde gerçekleştirilen geniş çaplı imar faaliyetleriyle Muşkara önemli bir şehir merkezine dönüştürüldü.
Nevşehir Valiliğinin tarihçesine göre Muşkara’nın adı 1725 yılında Nevşehir olarak değiştirildi. Ordu’da ise bugünkü şehir merkezinin bulunduğu yer uzun süre Bucak adıyla anıldı. Bucak adı 1869 yılında değiştirilerek Ordu adı resmî kayıtlarda kullanılmaya başlandı.
Çanakkale’nin adına bir kale yön verdi
Çanakkale’nin bugünkü adına ulaşması tek bir tarihte gerçekleştirilen isim değişikliğinden ziyade yüzyıllara yayılan bir süreçte gerçekleşti. Fatih Sultan Mehmet döneminde yaptırılan kalenin çevresinde gelişen yerleşim uzun süre Kale-i Sultaniye adıyla anıldı.
Zaman içinde Çanak Kalesi ve ardından Çanakkale kullanımı yaygınlaştı. Aydın’da da benzer bir tarihsel dönüşüm yaşandı. Kent geçmişte Güzelhisar ve Aydın Güzelhisarı olarak anılırken zamanla Güzelhisar adı kullanım dışı kaldı ve Aydın adı şehirle özdeşleşti.
Gaziantep Gazi unvanını Cumhuriyet’ten önce aldı
Gaziantep geçmişte Ayıntab ve Antep gibi isimlerle anılıyordu. Millî Mücadele döneminde şehirde gösterilen direnişin ardından Büyük Millet Meclisi tarafından 1921 yılında kentin adına “Gazi” unvanı eklendi.
6 Şubat 1921 tarihli 93 sayılı kanunla Ayıntab kasabasının adı Gaziayıntab olarak değiştirildi. Cumhuriyet’in 29 Ekim 1923’te ilan edildiği dikkate alındığında Gaziantep, bugünkü adına giden en önemli değişikliklerden birini Cumhuriyet’in kuruluşundan önce yaşamış oldu.
Kırkkilise, Diyarbekir ve Elaziz haritadan silindi
Cumhuriyet’in ilk yıllarında Türkiye’nin idari haritasındaki birçok şehir ve vilayet adı değiştirildi. Bunların en dikkat çekici örneklerinden biri Kırkkilise oldu. Kentin adı 20 Aralık 1924 tarihinde Kırklareli olarak değiştirildi. Tekfurdağı adı ise Cumhuriyet döneminde yerini Tekirdağ’a bıraktı.
Diyarbekir adı 1937 yılında Diyarbakır biçimine dönüştürüldü. Elaziz de aynı yıl önce Elazık, ardından Elazığ adını aldı. Böylece bugün son derece alışılmış görünen Diyarbakır ve Elazığ isimleri Cumhuriyet’in ilk dönemindeki düzenlemeler sonucunda bugünkü biçimine kavuştu.
Adıyaman’ın eski adı Hısn-ı Mansur’du
Bugünkü Adıyaman uzun yıllar Hısn-ı Mansur adıyla bilindi. Zaman içerisinde söyleyiş değişiklikleri nedeniyle Hüsnü Mansur biçiminin de kullanıldığı kent, 1926 yılında Adıyaman adını aldı.
Adıyaman Valiliğinin tarihçesinde Hısn-ı Mansur adının 1926 yılına kadar resmî isim olarak kullanıldığı belirtiliyor. Adıyaman o tarihte henüz il statüsünde değildi; şehir 1954 yılında il haline getirildi. Böylece kent önce bugünkü adına, yaklaşık üç on yıl sonra da bugünkü idari statüsüne kavuştu.
Karesi, Canik, Saruhan ve Ertuğrul isimleri neden kayboldu
Türkiye’nin eski idari haritalarında Karesi, Canik, Saruhan ve Ertuğrul gibi bugün il adı olarak kullanılmayan birçok isim bulunuyordu. Bu adların önemli bir bölümü yalnızca bir şehir merkezini değil, daha geniş idari bölgeleri ifade ediyordu.
Cumhuriyet dönemindeki düzenlemelerle Karesi yerine Balıkesir, Canik yerine Samsun, Saruhan yerine Manisa ve Ertuğrul yerine Bilecik adları kullanılmaya başlandı. Örneğin 1923’te Saruhan adıyla vilayet olan ilin adı 1927 yılında Manisa olarak değiştirildi.
Bozok gitti, Yozgat geri geldi
Yozgat’ın isim geçmişinde Bozok adı özel bir yere sahip. Bölge uzun yıllar Bozok adıyla bilinirken Yozgat adı özellikle şehir merkezi için zaman içerisinde yaygınlaştı. Millî Mücadele yıllarında ise Yozgat yerine yeniden Bozok adı kullanılmaya başlandı.
Bu kullanım uzun sürmedi. 1927 yılında yapılan değişiklikle Yozgat yeniden ilin adı haline geldi. Yozgat Valiliği kayıtlarında da Birinci Büyük Millet Meclisi döneminde Yozgat adının Bozok olarak değiştirildiği, 1927’de ise yeniden Yozgat adına dönüldüğü belirtiliyor.
Karaköse Ağrı, Çapakçur Bingöl oldu
Doğu Anadolu’daki şehirlerin isim geçmişinde de önemli değişiklikler bulunuyor. Bugünkü Ağrı şehir merkezi farklı dönemlerde Şorbulak, Karakilise ve Karaköse gibi adlarla anıldı. Daha sonraki idari düzenlemelerin ardından Ağrı adı hem il hem de şehir merkeziyle özdeşleşti.
Bingöl’de ise ilin adı ile merkez yerleşimin adı bir süre birbirinden farklı kaldı. İl Bingöl adıyla kurulmasına rağmen merkez uzun süre Çapakçur olarak anıldı. Daha sonraki düzenlemeyle Çapakçur adı da Bingöl’e dönüştürüldü ve il ile merkez aynı adı kullanmaya başladı.
İluh’un yerini Batman aldı
Bugünkü Batman’ın merkezinde bulunan yerleşim geçmişte İluh adıyla biliniyordu. Bölgedeki petrol faaliyetlerinin gelişmesiyle İluh kısa sürede büyürken Batman adı da giderek yerleşimin yeni adı haline geldi. Türkiye Kültür Portalı, İluh adının 1950 yılında Batman olarak değiştirildiğini belirtiyor.
Batman’ın idari statüsü de ilerleyen yıllarda değişti. İluh/Batman 1957 yılında ilçe teşkilatına kavuşurken hızlı nüfus ve ekonomik büyümenin ardından 16 Mayıs 1990’da çıkarılan 3647 sayılı kanunla il oldu.
Adana’nın il adı 23 yıl Seyhan olarak kaldı
Adana’nın isim hikâyesi Türkiye’deki en dikkat çekici idari isim değişikliklerinden birini oluşturuyor. 1933 yılında gerçekleştirilen düzenlemeyle merkezi Adana olan ilin adı Seyhan olarak değiştirildi. Adana şehir adı kullanılmaya devam ederken il düzeyindeki resmî isim Seyhan oldu.
Bu durum yaklaşık 23 yıl sürdü. 25 Ocak 1956 tarihinde kabul edilen 6644 sayılı kanunla Seyhan vilayetinin adı yeniden Adana olarak değiştirildi. Seyhan adı ise daha sonraki yıllarda Adana’nın merkez ilçelerinden birinin adı olarak yaşamaya devam etti.
Artvin’in il adı bir dönem Çoruh oldu
Artvin’de de şehir adı ile ilin adı Cumhuriyet döneminde bir süre birbirinden ayrıldı. Bölgedeki idari düzenlemelerin ardından Çoruh adı il adı olarak kullanılmaya başlandı.
17 Şubat 1956 tarihinde kabul edilen 6668 sayılı kanunla Çoruh vilayetinin adı Artvin olarak değiştirildi. Kanun 25 Şubat 1956 tarihli Resmî Gazete’de yayımlandı ve Artvin yeniden ilin resmî adı haline geldi.
Maraş Kahraman, Urfa Şanlı oldu
Bazı şehirlerde yaşanan değişiklik ise eski ismin tamamen kaldırılması şeklinde olmadı. Millî Mücadele’de gösterilen direniş nedeniyle Maraş adına “Kahraman” unvanı eklendi ve 1973 yılında kentin resmî adı Kahramanmaraş oldu.
Urfa da benzer biçimde tarihî adını koruyarak yeni bir unvan aldı. 1984 yılında gerçekleştirilen düzenlemeyle Urfa adına “Şanlı” unvanı eklendi ve kent Şanlıurfa adını aldı. Böylece her iki şehrin Millî Mücadele dönemindeki tarihî hafızası doğrudan resmî isimlerine taşındı.
Mersin’in il adı yaklaşık 69 yıl İçel’di
Mersin’de şehir ile ilin farklı isimler taşıdığı dönem Türkiye’nin en uzun süreli isim ayrılıklarından biri oldu. Mersin ve İçel vilayetleri 1933 yılında birleştirilirken yeni idari yapının merkezi Mersin olarak belirlendi, ancak ilin adı İçel oldu.
Bu sistem yaklaşık 69 yıl devam etti. 2002 yılında gerçekleştirilen yasal değişiklikle İçel ilinin adı Mersin olarak değiştirildi. Böylece Mersin şehir merkezinin ve ilin farklı adlar taşıdığı dönem sona erdi.
Afyon 2005 yılında Afyonkarahisar oldu
Afyonkarahisar adı aslında şehrin tarihî geçmişinde çok daha eski dönemlere dayanıyor. Kent geçmiş kaynaklarda Karahisar-ı Sahib ve Afyonkarahisar gibi isimlerle anılmasına rağmen Cumhuriyet döneminde uzun yıllar ilin resmî adı yalnızca Afyon olarak kullanıldı.
6 Ocak 2005 tarihinde kabul edilen 5285 sayılı kanunla Afyon ilinin adı Afyonkarahisar olarak değiştirildi. Kanun 11 Ocak 2005 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi ve tarihî Afyonkarahisar adı yeniden Türkiye’nin resmî idari haritasına döndü.
Şehir adı değişikliği ile vilayet adı değişikliği aynı değil
Türkiye’deki eski şehir isimleri incelenirken önemli bir ayrıntı öne çıkıyor. Nikonya/Yankoniye’den Çorum’a, Muşkara’dan Nevşehir’e veya İluh’tan Batman’a uzanan örneklerle Karesi, Canik, Saruhan, Ertuğrul, Seyhan ve İçel gibi örnekler aynı tarihsel ve idari süreci ifade etmiyor.
Bazı değişiklikler doğrudan şehir veya yerleşim adını, bazıları ilin ya da vilayetin adını kapsıyor. Bazı örneklerde ise şehir adı değişmeden yalnızca ilin resmî idari adı farklılaştırıldı. Bu nedenle Türkiye’nin eski şehir isimlerini tek bir “eski ad-yeni ad” tablosuyla değerlendirmek yerine değişikliklerin gerçekleştiği dönemin idari yapısını da dikkate almak gerekiyor.
Bugünkü illerin geçmişte kullanılan isimleri
Türkiye’nin bugünkü 81 ili arasında geçmişte farklı adlarla anılan veya il-vilayet adı değiştirilen çok sayıda kent bulunuyor. Çorum’dan Nevşehir’e, Diyarbakır’dan Batman’a, Mersin’den Afyonkarahisar’a uzanan bu değişimler Türkiye’nin idari ve toplumsal tarihinin şehir tabelalarına yansıyan izlerini oluşturuyor.
Öne çıkan isim yolculukları şöyle sıralanıyor:
-
Çorum: Nikonya/Yankoniye → Çorumlu → Çorum
-
Nevşehir: Muşkara → Nevşehir
-
Ordu: Bucak → Ordu
-
Çanakkale: Kale-i Sultaniye → Çanakkale
-
Aydın: Güzelhisar / Aydın Güzelhisarı → Aydın
-
Gaziantep: Ayıntab / Antep → Gaziantep
-
Kırklareli: Kırkkilise → Kırklareli
-
Çankırı: Kângırı / Kangırı → Çankırı
-
Adıyaman: Hısn-ı Mansur / Hüsnü Mansur → Adıyaman
-
Balıkesir: Karesi vilayeti → Balıkesir
-
Bilecik: Ertuğrul vilayeti → Bilecik
-
Samsun: Canik vilayeti → Samsun
-
Manisa: Saruhan vilayeti → Manisa
-
Muğla: Menteşe → Muğla
-
Yozgat: Yozgat → Bozok → Yozgat
-
Tekirdağ: Tekfurdağı → Tekirdağ
-
Diyarbakır: Diyarbekir → Diyarbakır
-
Elazığ: Mamuretülaziz → Elaziz → Elazığ
-
Ağrı: Şorbulak / Karakilise → Karaköse → Ağrı
-
Tunceli: Dersim → Tunceli
-
Bingöl: Çapakçur → Bingöl
-
Batman: İluh → Batman
-
Adana: Adana → Seyhan → Adana
-
Artvin: Çoruh → Artvin
-
Kahramanmaraş: Maraş → Kahramanmaraş
-
Şanlıurfa: Urfa → Şanlıurfa
-
Mersin: İçel → Mersin
-
Afyonkarahisar: Afyon → Afyonkarahisar
-
Kayseri: Kayseriye → Kayseri
-
Karaman: Larende → Karaman
-
Gümüşhane: Canca → Gümüşhane
Kentlerin bugünkü isimleri yalnızca birer coğrafi tanımlama değil, aynı zamanda farklı devletlerin, idari sistemlerin, tarihî olayların ve dilde yaşanan dönüşümlerin izlerini taşıyor. Bazı isimler yüzyıllar içinde doğal biçimde değişirken bazıları birkaç maddelik kanunlarla Türkiye haritasından silindi ya da yeniden haritaya döndü.
