Milli İstihbarat Teşkilatı, Cumhurbaşkanı İsmet İnönü ile İngiltere Başbakanı Winston Churchill arasında İkinci Dünya Savaşı’nın kritik günlerinde gerçekleştirilen Adana-Yenice görüşmesine ilişkin tarihi bir istihbarat belgesini kamuoyuyla paylaştı. 8 Şubat 1943 tarihli belgede, Alman konsolosunun görüşmeye ilişkin değerlendirmeleri ve Türkiye’nin Almanya ile ilişkilerine dair kendisine ulaştığı belirtilen bilgiler yer aldı.
İnönü ile Churchill’in 30-31 Ocak 1943’te Yenice İstasyonu’nda gerçekleştirdiği görüşme, Türkiye’nin savaşa girip girmeyeceğinin yoğun biçimde tartışıldığı dönemin en önemli diplomatik temaslarından biri olarak biliniyor. MİT’in yayımladığı belge ise bu görüşmenin Alman diplomatik çevrelerinde nasıl karşılandığına dair dikkat çekici bir pencere açıyor.
Belge 8 Şubat 1943’te hazırlandı
MİT’in özel koleksiyonunda yayımlanan belge, dönemin Milli Emniyet Hizmeti Riyaseti İzmir Merkez Amirliği tarafından hazırlandı. Evrakta “Churchill ziyareti ve Alman konsolosu” konu başlığı bulunurken, kaynak bölümünde “İzmir Yuvası” ibaresi yer alıyor.
Belgenin üzerinde 8 Şubat 1943 tarihi bulunurken, ayrıca 12 Şubat 1943 tarihli kayıt damgası da görülüyor. Raporda, Churchill’in Adana ziyaretinin ardından Alman konsolosunun sergilediği tutuma ilişkin istihbarat bilgileri aktarılıyor.
Alman konsolosunun ilk gün telaşlandığı belirtildi
Belgede yer alan bilgilere göre Alman konsolosu, Churchill’in Türkiye ziyaretinin ilk gününde gelişmeleri yakından takip etti ve büyük bir telaş yaşadı.
Daha sonra eline ulaşan şifreli mesajın ardından tutumunun değiştiği aktarıldı. Konsolosun, Türk hükümetinin Almanya ile dostluğundan ayrılmayacağı yönünde dönemin Ankara Büyükelçisi Franz von Papen’e kesin güvence verildiğinin bildirildiğini söylediği kaydedildi.
Almanya görüşmeyi soğukkanlılıkla karşıladı mesajı
Rapora göre Alman konsolosu, çevresindekilere görüşmeyle ilgili Almanya’nın tutumu sorulması halinde Berlin’in gelişmeleri “büyük bir soğukkanlılıkla” karşıladığının söylenmesini istedi.
Bu ifade, Churchill ile İnönü arasındaki temasın Almanya tarafından yakından takip edildiğini gösterirken, Berlin yönetiminin Türkiye’nin Müttefikler safında savaşa girmesinden duyduğu endişeyi de dönemin şartları içerisinde ortaya koyuyor.
Görüşme Yenice İstasyonu’ndaki vagonda yapıldı
İnönü ile Churchill arasındaki görüşmeler, 30-31 Ocak 1943’te Adana yakınlarındaki Yenice İstasyonu’nda özel bir tren vagonunda gerçekleştirildi.
İkinci Dünya Savaşı’nın devam ettiği dönemde Churchill’in Türkiye’ye gelişi, Müttefiklerin Ankara’yı savaşa daha aktif biçimde dahil etme arayışlarının önemli bir parçasıydı. Görüşmelerde Türkiye’nin askeri kapasitesi, savunma ihtiyaçları ve savaşın ilerleyen döneminde izleyeceği politika ele alındı.
Türkiye savaşın dışında kalma politikasını sürdürdü
Türkiye, savaş boyunca hem Müttefikler hem de Mihver devletleriyle ilişkilerini dikkatli bir denge içerisinde yürütmeye çalıştı. İnönü yönetiminin temel hedeflerinden biri ülkeyi doğrudan savaşın dışında tutarken güvenliğini korumaktı.
Adana-Yenice görüşmelerinde de Türkiye’nin askeri açıdan güçlendirilmesi ve İngiltere’den sağlanacak destekler gündeme geldi. Buna rağmen Ankara, 1943 yılı itibarıyla savaşa fiilen katılma yönünde bir karar almadı.
Belge dönemin diplomatik gerilimini gösteriyor
MİT’in yayımladığı belge, Adana görüşmesinin yalnızca Türkiye ve İngiltere açısından değil, Almanya bakımından da yakından takip edilen kritik bir diplomatik gelişme olduğunu ortaya koyuyor.
Alman konsolosunun görüşmenin ilk aşamasındaki telaşı ile ardından Berlin’den geldiği aktarılan güvence mesajı, Türkiye’nin savaş içindeki stratejik konumunun ne kadar önemli olduğunu gösteren ayrıntılar arasında yer alıyor.
MİT tarihi belgeleri kamuoyuna açıyor
Milli İstihbarat Teşkilatı, resmi internet sitesindeki “Özel Koleksiyon” bölümünde geçmiş dönemlere ait istihbarat evraklarını belirli aralıklarla kamuoyuyla paylaşıyor.
Yayımlanan belgeler arasında farklı dönemlere ilişkin raporlar, diplomatik gelişmeler, yabancı devlet temsilciliklerine yönelik değerlendirmeler ve Türkiye’nin güvenliğini ilgilendiren tarihi istihbarat kayıtları bulunuyor. İnönü-Churchill görüşmesine ilişkin son belge de İkinci Dünya Savaşı yıllarında yürütülen istihbarat faaliyetlerine ışık tutan kayıtlar arasına eklendi.
