TEDMEM’in yayımladığı raporda, lise için “3+1” modeli önerildi. Buna göre öğrencilere 11. sınıf sonunda diploma verilmesi, 12. sınıfın ise akademik ya da mesleki uzmanlaşma yılı olarak yeniden tasarlanması gündeme geldi. Rapor, “Türkiye artık eğitime erişimi değil, eğitimin niteliğini tartışmalıdır” vurgusuyla modelin temel amacını; gençleri yükseköğretime ve istihdama daha anlamlı biçimde hazırlamak olarak özetliyor.
Ortaöğretimde erişimde son 25 yılda büyük ilerleme sağlandığı belirtilirken, 1997’de yüzde 38 olan net okullaşma oranının 2011’de yüzde 67’ye, günümüzde ise yüzde 90’a yaklaştığı hatırlatılıyor. Kız çocuklarının okullaşma oranının ilk kez erkekleri geçtiği ve bunun geri dönülmemesi gereken bir kazanım olduğu vurgulanıyor. Bununla birlikte liselerin hem üniversiteye geçiş hem de istihdama hazırlama konusunda yetersiz kaldığı, sınav baskısının okulun değerini düşürdüğü, devamsızlığın arttığı ve öğrencilerin önemli bir bölümünün okulu hayatla bağlantısız gördüğü ifade ediliyor. MEB verilerine göre 20 gün ve üzeri devamsızlık oranı ilkokullarda yüzde 11,6, ortaokullarda yüzde 14,8, genel ortaöğretimde yüzde 27 ve mesleki teknik ortaöğretimde yüzde 46,6’ya kadar çıkıyor; öğrencilerin yüzde 56’sı okulun hayata hazırlamadığını, yüzde 35’i okulu zaman kaybı olarak niteliyor
.Önerilen modelde 11. sınıfın sonunda diploma verilerek istihdama yönelmek isteyen gençlere farklı geçiş yolları açılması ve “üniversite tek çıkış yolu” algısının kırılması hedefleniyor. Okul başarı puanına dayalı sınavsız geçiş kanallarıyla meslek yüksekokulları veya açık öğretim programlarına geçişin mümkün olabileceği, böylece sınav baskısının ve yükseköğretime girişteki yığılmanın hafifletilebileceği belirtiliyor. 12. sınıf ise öğrencinin hedeflediği yükseköğretim alanlarıyla uyumlu ileri düzey derslerin okul içinde verildiği bir uzmanlaşma yılına dönüştürülüyor; bu sayede üniversite hazırlığının okul temelli yürütülmesi ve ailelerin kurs/özel ders yükünün azalması amaçlanıyor.
Mesleki eğitim tarafında meslek yüksekokulu programlarının mesleki ortaöğretimle bütünleşik bir yapıya kavuşturulması, haftada bir gün akademik eğitim ve dört gün iş yeri temelli uygulama ilkesiyle mezunların hem teorik hem pratik yeterliliklerle donatılması öngörülüyor. TEDMEM, yeniden yapılandırmanın temel ilkelerini eğitime erişimin bir hak olduğu, niteliğin bu hakkın içini doldurduğu, sistemin sınavlara değil hayata hazırlaması gerektiği ve kararların bilimsel kanıt ile çocuk gelişimi verilerine dayanması şeklinde sıralıyor. Öğrencinin sistemin öznesi olduğu ve çocuğun yüksek yararının nihai ölçüt sayılması gerektiği vurgulanıyor.
Modelin bir öneri niteliğinde olduğu, uygulamaya geçebilmesi için mevzuat düzenlemeleri ile MEB ve YÖK koordinasyonu gerektiği not düşülüyor. Amaç, lise sonrasına giden yolu çeşitlendirerek okulu yeniden anlamlı kılmak ve eğitim-istihdam uyumunu güçlendirmek.
