Türk milletinin bağımsızlık mücadelesinde dönüm noktalarından biri olan Sivas Kongresi, 4 Eylül 1919’da Mustafa Kemal Paşa’nın başkanlığında toplandı. 4-11 Eylül 1919 tarihleri arasında gerçekleştirilen kongrede, Anadolu’nun farklı bölgelerinde faaliyet gösteren millî cemiyetlerin tek çatı altında birleştirilmesi, millî iradenin esas alınması ve manda düşüncesinin kabul edilmemesi yönünde alınan kararlar, Millî Mücadele’nin bundan sonraki seyrini belirledi.
Sivas Kongresi’ne giden yol Amasya ve Erzurum’dan geçti
Birinci Dünya Savaşı’nın ardından imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması sonrasında Anadolu’nun çeşitli bölgelerinin işgale uğraması, ülkenin geleceğine ilişkin büyük bir belirsizlik oluşturdu. Mustafa Kemal Paşa’nın 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkışıyla başlayan süreçte Amasya Genelgesi yayımlandı, ardından Erzurum Kongresi gerçekleştirildi.
Amasya Genelgesi’nde ülke çapında bir kongrenin Sivas’ta toplanması kararlaştırılmıştı. Erzurum Kongresi’nin tamamlanmasının ardından Mustafa Kemal Paşa 29 Ağustos 1919’da Erzurum’dan ayrıldı ve beraberindeki heyetle 2 Eylül’de Sivas’a ulaştı.
Kongre 4 Eylül günü Sivas Lisesi’nde başladı
Sivas Kongresi, 4 Eylül 1919 Perşembe günü saat 14.00’te dönemin Mekteb-i Sultanisi olan Sivas Lisesi’nde çalışmalarına başladı. Mustafa Kemal Paşa, Temsil Heyeti Başkanı ve kongrenin davetçisi sıfatıyla açılış konuşmasını yaptı ve ardından kongre başkanlığına seçildi.
Ülkenin her bölgesinden temsilci gönderilmesi planlanmasına rağmen işgaller, ulaşım güçlükleri ve İstanbul Hükümeti’nin kongreye karşı tutumu nedeniyle katılım beklenen seviyeye ulaşamadı. TBMM ve Atatürk Araştırma Merkezi kaynaklarında kongreye 38 delegenin katıldığı belirtiliyor.
İstanbul Hükümeti kongrenin toplanmasını engellemeye çalıştı
Kongre oldukça ağır siyasi şartlar altında gerçekleştirildi. Damat Ferit Paşa Hükümeti ve İstanbul’daki bazı yöneticiler Millî Mücadele hareketinin güçlenmesini önlemeye çalışırken, kongrenin dağıtılması yönünde de girişimlerde bulunuldu.
Kültür ve Turizm Bakanlığı kronolojisine göre İstanbul Hükümeti, 3 Eylül 1919’da Sivas Kongresi’nin toplanmasını önlemeye yönelik girişimlerde bulundu. Buna rağmen delegeler çalışmalarını sürdürdü ve kongre 4 Eylül’de planlandığı şekilde açıldı.
Erzurum kararları bütün ülkeye yayıldı
Sivas Kongresi’nin en önemli özelliklerinden biri, Erzurum Kongresi’nde alınan kararları bölgesel olmaktan çıkararak bütün Anadolu ve Rumeli’yi kapsayan millî bir programa dönüştürmesi oldu. Böylece vatanın bütünlüğü ve bağımsızlığın korunması fikri ülke çapında ortak bir siyasi hedef haline getirildi.
Mustafa Kemal Atatürk daha sonra Sivas Kongresi’ni değerlendirirken, Erzurum Kongresi’nin ağırlıklı olarak Doğu Anadolu’yu temsil ettiğini, Sivas’a Batı Anadolu ve Rumeli’den de delegelerin gelmesiyle millî birlik ve dayanışmanın daha geniş bir zemine kavuştuğunu ifade etti.
Millî cemiyetler tek çatı altında toplandı
Kongrede alınan en önemli örgütsel kararlardan biri, Anadolu ve Rumeli’de ayrı ayrı faaliyet gösteren Müdafaa-i Hukuk cemiyetlerinin birleştirilmesi oldu. 7 Eylül 1919’da Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti oluşturuldu.
Bu kararla yerel ve bölgesel direniş hareketleri ortak bir merkez altında toplanırken, Millî Mücadele’nin yönetiminde yaşanabilecek dağınıklığın önüne geçilmesi amaçlandı. TBMM kaynakları, bu birleşmeyi Sivas Kongresi’nin Millî Mücadele’yi millîleştiren en önemli sonuçlarından biri olarak değerlendiriyor.
Manda tartışmaları kongrenin en kritik gündemlerinden biri oldu
Sivas Kongresi’nde yoğun biçimde tartışılan başlıklardan biri de özellikle Amerikan mandası fikriydi. Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu ekonomik, askerî ve siyasi şartlar nedeniyle yabancı bir devletin desteğinin gerekli olduğunu savunan isimler bulunuyordu.
Görüşmeler sonucunda manda önerileri kabul edilmedi ve bağımsızlık esasına dayanan siyaset benimsendi. Kültür ve Turizm Bakanlığının tarih kronolojisinde 8 Eylül 1919 günü manda önerilerinin kongrede kabul edilmediği kaydediliyor.
Vatanın bütünlüğü temel ilke olarak benimsendi
Kongrede, millî sınırlar içinde vatanın bir bütün olduğu ve parçalanamayacağı anlayışı temel ilkelerden biri haline getirildi. İşgal ve müdahalelere karşı birlikte direnilmesi gerektiği kabul edilirken, Kuvayı Milliye’nin etkin, millî iradenin ise hâkim kılınması esas alındı.
Bu kararlar yalnızca askerî direniş açısından değil, kurulacak yeni siyasi düzenin meşruiyet kaynağının ne olacağı açısından da önem taşıdı. “Millî irade” kavramının giderek daha güçlü biçimde öne çıkması, 23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisinin açılmasına uzanan sürecin siyasi zeminini oluşturdu.
Heyet-i Temsiliye bütün vatanı temsil eder hale geldi
Erzurum Kongresi sonrasında oluşturulan Heyet-i Temsiliye’nin yetki alanı Sivas Kongresi ile genişletildi. Atatürk Araştırma Merkezi kayıtlarına göre “Heyet-i Temsiliye bütün vatanı temsil eder” anlayışı kabul edilirken heyetin üye sayısı da artırıldı.
Bu düzenlemeyle Heyet-i Temsiliye yalnızca belirli bir bölgenin değil, bütün Millî Mücadele hareketinin yürütme organı niteliğine kavuşmaya başladı. TBMM kaynaklarında bu yapının mevcut yönetime alternatif olabilecek yeni bir siyasi iktidarın temellerini oluşturduğu değerlendirmesine yer veriliyor.
Ali Fuat Paşa Batı Anadolu Kuvayı Milliye Komutanlığına getirildi
Kongre sonrasında Heyet-i Temsiliye yalnızca siyasi kararlar almakla kalmadı, askerî alanda da yetkisini kullanmaya başladı. 9 Eylül 1919’da Ali Fuat Paşa, Batı Anadolu’daki Kuvayı Milliye birliklerinin komutanlığına getirildi.
Bu karar, Temsil Heyeti’nin Millî Mücadele’nin sevk ve idaresindeki ağırlığının giderek arttığını gösteren adımlardan biri oldu. Böylece siyasi teşkilatlanma ile silahlı direniş arasındaki koordinasyonun tek merkezden sağlanması yönünde önemli bir aşama kaydedildi.
Meclis-i Mebusan’ın yeniden toplanması istendi
Sivas Kongresi’nde millî iradenin hayata geçirilmesi açısından seçimlerin yapılması ve Osmanlı Meclis-i Mebusanının yeniden toplanması da gündeme alındı. Kongrede, milletin geleceğine ilişkin temel kararların temsilcilerden oluşan bir meclis tarafından alınması gerektiği düşüncesi öne çıktı.
Bu süreç daha sonra Son Osmanlı Meclis-i Mebusanının toplanması ve Misak-ı Millî kararlarının kabulüne kadar ilerledi. İstanbul’un işgal edilmesi ve Meclis-i Mebusanın faaliyetlerinin sona ermesinin ardından ise Ankara’da olağanüstü yetkili yeni bir meclisin kurulması süreci başladı.
İrade-i Milliye gazetesi Millî Mücadele’nin sesi oldu
Sivas Kongresi’nde yalnızca siyasi ve askerî teşkilatlanma değil, kamuoyunun bilgilendirilmesi de önemsendi. Millî Mücadele’nin görüşlerini halka ulaştırmak amacıyla Sivas’ta bir gazete çıkarılması kararlaştırıldı.
Bu doğrultuda İrade-i Milliye gazetesi 14 Eylül 1919’da yayımlanmaya başladı. Gazete, Millî Mücadele hareketinin düşüncelerinin Anadolu’ya duyurulması ve kamuoyu oluşturulması açısından önemli bir iletişim aracı haline geldi.
Kongre 11 Eylül’de çalışmalarını tamamladı
4 Eylül’de başlayan Sivas Kongresi, yaklaşık bir hafta süren görüşmelerin ardından 11 Eylül 1919’da çalışmalarını tamamladı. Kongrenin sonunda kararları kamuoyuna duyuran bir beyanname yayımlandı ve Mustafa Kemal Paşa, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Heyet-i Temsiliyesinin başkanlığına seçildi.
Kongrenin sona ermesiyle Millî Mücadele, bölgesel direniş hareketlerinin toplamı olmaktan çıkarak ortak siyasi hedeflere ve merkezî bir yönetim yapısına sahip ulusal bir harekete dönüşme yolunda önemli mesafe aldı.
Sivas Kongresi Cumhuriyet’e uzanan yolun önemli dönüm noktası oldu
Sivas Kongresi’nde şekillenen millî egemenlik, bağımsızlık ve vatanın bütünlüğü ilkeleri daha sonraki süreçte Millî Mücadele’nin ana siyasi çerçevesini oluşturdu. Temsil Heyeti’nin güçlenmesi, millî cemiyetlerin birleştirilmesi ve siyasi kararların merkezileştirilmesi, Ankara’da yeni bir yönetim merkezinin doğmasına giden süreci hızlandırdı.
Kongreden yaklaşık yedi ay sonra, 23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldı. Millî Mücadele’nin askerî zaferle sonuçlanmasının ardından başlayan yeni süreç ise 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet’in ilanıyla yeni bir devlet düzenine dönüştü. Bu nedenle Sivas Kongresi, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşuna uzanan tarihsel süreçte siyasi ve örgütsel açıdan en önemli dönüm noktalarından biri olarak kabul ediliyor.
