Türkiye’nin İç Anadolu bölgesinde yer alan Konya Havzası’nda gözlenen çökme hareketlerinin nedeni bilimsel olarak ortaya kondu. Toronto Üniversitesi öncülüğünde yürütülen ve Nature Communications’ta yayımlanan araştırmaya göre, bölgenin altında yer kabuğu mantoya doğru “damlama” hareketi gerçekleştiriyor.
Yükselen plato içinde çöküş nasıl açıklanıyor
İç Anadolu Platosu’nun milyonlarca yıldır yükselmesine rağmen Konya Havzası’nın çökmesi uzun süredir bilim dünyasında tartışma konusuydu. Araştırmayı yürüten ekip, uydu verileri ve sismik ölçümleri birleştirerek bu çelişkinin nedenini ortaya koydu.
Julia Andersen liderliğindeki ekip, havzada dairesel bir çökme modeli tespit etti. Yer altındaki veriler ise üst mantoda yoğunlaşmış bir kütle ve kalınlaşmış kabuk yapısına işaret etti. Bu durum, bölgede “litosferik damlama” olarak adlandırılan jeolojik sürecin gerçekleştiğini gösterdi.
Litosferik damlama süreci nasıl işliyor
Araştırmaya göre yer kabuğunun alt kısmındaki yoğun kaya kütlesi zamanla ağırlaşıyor ve yerçekimi etkisiyle aşağı doğru sarkıyor. Bu süreçte yoğun malzeme mantoya doğru “damlıyor”.
Bu sarkma sırasında yüzeydeki kabuk, alttaki ağırlığı taşıyamayarak çökmeye başlıyor ve havza oluşuyor. Ancak yoğun kütle tamamen kopup derinlere indiğinde yüzey yeniden yükselme eğilimine giriyor.
Bu mekanizmanın, İç Anadolu Platosu’nun son 10 milyon yılda yaklaşık 1 kilometre yükselmesini de açıkladığı belirtiliyor.
Süreç tek seferlik değil, zincirleme ilerliyor
Araştırmanın ortak yazarlarından Russell Pysklywec, sürecin tek bir olaydan ibaret olmadığını vurguladı. İlk damlama hareketinin ardından bölgede yeni “ikincil damlamalar” oluştuğu ve bunun zincirleme bir tektonik sürece dönüştüğü ifade edildi.
Bu nedenle Konya Havzası’nın, yükselen bir plato içinde olmasına rağmen çökme göstermesi bu çok aşamalı süreçle ilişkilendiriliyor.
Laboratuvar deneyleriyle doğrulandı
Bilim insanları teoriyi yalnızca saha verileriyle değil, laboratuvar deneyleriyle de test etti. Dünya’nın iç yapısını taklit eden modellerde yoğun malzemenin gerçekten aşağı doğru sarktığı ve koparak derinlere indiği gözlemlendi.
Bu deneyler, litosferik damlama sürecinin fiziksel olarak mümkün ve tutarlı bir mekanizma olduğunu ortaya koydu.
Benzer süreçler dünyada ve diğer gezegenlerde de görülüyor
Araştırmada benzer bir jeolojik sürecin Güney Amerika’daki And Dağları bölgesinde de tespit edildiği belirtildi. Kalın kabuk yapısına sahip dağ platolarının bu tür hareketlere daha yatkın olduğu ifade ediliyor.
Bilim insanlarına göre bu bulgular yalnızca Dünya için değil, Mars ve Venüs gibi levha tektoniği bulunmayan gezegenler için de önemli ipuçları sunuyor. Litosferik damlama, gezegenlerin yüzey şekillerinin oluşumunu açıklamada yeni bir model olarak değerlendiriliyor.