İskilip merkezinde, yaklaşık 100 metre yüksekliğe sahip doğal bir kaya kütlesi üzerine konumlanan mezarların, İskilip Kalesi’nin güney ve güneydoğu eteklerinde yer aldığı belirtiliyor. Aynı hat üzerinde sıralanan dört kaya mezarının, bazı araştırmacılar tarafından Paflagonya uygarlığına (M.Ö. 3-4. yüzyıl), bazıları tarafından ise Roma dönemine ait olduğu değerlendiriliyor.
Güneydoğuda yer alan kaya mezarı, iki sütunlu dikdörtgen girişiyle öne çıkıyor. Yuvarlak sütun gövdelerinin yükseldiği yapıda, başlıklarda yer alan bilezikler üzerinde oturur vaziyette işlenmiş aslan figürleri dikkat çekiyor. Üçgen alınlık içinde ise karşılıklı uzanmış kanatlı iki aslan kabartması yer alırken, figürlerden birinin elinde kılıç, diğerinin elinde kadeh bulunması sembolik anlatımı güçlendiriyor. Mezar odasında ise iki adet ölü sekisi yer alıyor.
Bölgedeki dört mezar, mimari özellikleriyle birbirinden ayrılıyor:
Birinci mezar: Yerden yaklaşık 3 metre yüksekte yer alan ve boğa başlığı ile dikkat çeken mezar, tek odalı olarak kayaya oyulmuş. Ön cephede iki sütun ve giriş kapısı bulunuyor. Kapının karşısında yaklaşık 2 metre uzunluğunda bir ölü sediri yer alırken, sol tarafta ikinci bir sedir bulunuyor. Giriş alınlığında karşılıklı uçan, çıplak ve kanatlı iki Eros (melek) figürü yer alıyor. Figürlerden biri elindeki üzüm salkımını diğerine uzatıyor.
İkinci mezar: Yerden yaklaşık 2 metre yüksekte bulunan mezar, iki sütunlu girişe sahip tonozlu tek odalı bir yapı olarak öne çıkıyor. Girişin sol tarafında yaklaşık 3 metre uzunluğunda ve 1 metre genişliğinde bir ölü sediri bulunuyor. Bu mezarın altında ikinci bir mezarın daha yer aldığı belirtiliyor.
Üçüncü mezar: Tek odalı olan bu yapının ön cephesinde sütun bulunmazken, giriş üzerinde üçgen alınlık yer alıyor. İç mekânda Frig mimarisini hatırlatan ince işçilik dikkat çekerken, mezar içerisinde ölü sediri bulunmuyor. Bu yönüyle Paflagonya bölgesinde benzeri olmayan bir mimari özellik taşıdığı ifade ediliyor.
Dördüncü mezar: Yerden yaklaşık 3 metre yüksekte kayaya oyulmuş olan mezarın girişinde alt kısmı kırılmış bir sütun yer alıyor. Yapının bilinmeyen bir nedenle yarım kaldığı değerlendiriliyor.
Tarihî ve mimari özellikleriyle öne çıkan İskilip Kaya Mezarları, bölgenin kültürel zenginliğini gözler önüne sererken, uzmanlar bu tür eserlerin korunarak gelecek nesillere aktarılmasının büyük önem taşıdığına dikkat çekiyor.