Resmi verilere göre Türkiye’de 2024 yılında satılan bandrollü sigara miktarı 150 milyar 487 milyon adede ulaştı. CHP Sağlık Politikaları Kurul Başkanı ve Bursa Milletvekili Kayıhan Pala, bu seviyenin “Cumhuriyet tarihinin en yükseği” olduğunu belirterek, son 13 yılda tütün kontrolünde dramatik bir gerileme yaşandığını söyledi.
“Son 13 yılda rekor artış”
9 Şubat Dünya Sigarayı Bırakma Günü’nde değerlendirmelerde bulunan Pala, 2011’e kıyasla yüzde 65’lik artış yaşandığını vurguladı. Buna göre sigara tüketimi, son 13 yılda kesintisiz yükselerek rekor kırdı.
Pala, Sağlık Bakanlığı’nın 2024 Sağlık İstatistikleri Yıllığı verilerine işaret ederek, uluslararası karşılaştırmalarda da Türkiye’nin olumsuz bir tablo sunduğunu ifade etti.
OECD karşılaştırması: “Utanç vesikası”
Pala’nın aktardığına göre Türkiye, OECD ülkeleri arasında erkeklerde hem tütün kullanım oranı hem de günlük içilen sigara sayısında birinci sırada yer alıyor.
“Bu büyük bir utanç vesikasıdır” diyen Pala, özellikle gençler ve kadınların bu salgından giderek daha fazla etkilendiğini söyledi.
Verilere göre 15–24 yaş arası kadınlarda tütün kullanımı 2014–2022 döneminde yüzde 5,7’den yüzde 9’a yükseldi. Sağlık Bakanlığı’nın araştırmasına göre bugün erkeklerin yüzde 46’sı, kadınların yüzde 24’ü tütün ürünü kullanıyor. Bu oranlar 2012’de sırasıyla yüzde 36 ve yüzde 11 idi.
Denetimler fiilen durdu mu? İstanbul örneği
Pala, İstanbul’da denetimlerin neredeyse tamamen ortadan kalktığını savunarak 2024’te yapılan kapsamlı bir saha çalışmasından örnekler verdi. Buna göre perakende satış noktalarının yüzde 100’ünde fiyat etiketi ve raf düzeni mevzuata aykırıydı.
Aynı çalışmada, satış noktalarının yüzde 96’sında tütün ürünlerinin çocukların göz hizasında sergilendiği, yüzde 94,5’inde ise resimli sağlık uyarılarının görünür olmadığı tespit edildi. Pala, “Yasalar var ama uygulama neredeyse sıfırlanmış durumda” dedi.
Yerli üretim geriledi, ithal tütün hâkim oldu
Pala’nın paylaştığı verilere göre 2002’de 405 bin olan tütün üreticisi sayısı 2023’te 44 bine düştü. Aynı dönemde üretim 159 bin tondan 73 bin tona geriledi.
2004–2024 arasında yerli tütün kullanım oranı yüzde 42’den yüzde 19’a inerken, ithal tütün sigara piyasasının yüzde 81’ini ele geçirdi. Pala, “Kendi çiftçimizi bitirip yabancı ithal tütüne boyun eğiyoruz” değerlendirmesini yaptı.
Şirketler rekor kârda, teşvikler tartışma konusu
Pala, 2003–2024 döneminde ulusötesi tütün şirketlerinin Türkiye’deki satış gelirlerinin 47 kat arttığını söyledi. Sigara ihracatı 2004–2024’te 4,7 kat, nargile tütünü ihracatı ise 2006–2024’te 151 kat yükseldi.
Aynı dönemde iktidarın 2009–2022 arasında bu şirketlere 53 ayrı teşvik sağladığını belirten Pala; KDV muafiyeti, vergi indirimi ve sigorta primi desteklerine dikkat çekti. Türkiye’nin Küresel Tütün Endeksi’nde genel sıralamada 100 ülke arasında en kötü 15, endüstri müdahalesine dirençte ise en kötü 8. ülke konumunda olduğunu söyledi.
“TBMM’de acil araştırma komisyonu kurulmalı”
Pala, etkin denetimlerin yeniden başlatılması, teşviklerin durdurulması ve sigara bırakma hizmetlerinin yaygınlaştırılması çağrısı yaptı. Ayrıca Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde tütün salgınına ilişkin acil bir araştırma komisyonu kurulmasını istedi.
Vatandaşlara da seslenen Pala, sigara, elektronik sigara, ısıtılmış tütün ürünleri ve nargilenin bırakılması çağrısında bulundu; “Halk sağlığı en öncelikli sorumluluğumuzdur” dedi.
Türk Tabipleri Birliği’nden iktidara çağrı
Türk Tabipleri Birliği, Sigara Bırakma Günü’nde yayımladığı açıklamada tütün tüketiminin kullanıcıların yarısını öldüren bir bağımlılık olduğunu vurguladı. Dünya genelinde her yıl 7 milyondan fazla insanın tütüne bağlı nedenlerle hayatını kaybettiği, 1,6 milyon ölümün pasif içicilikten kaynaklandığı hatırlatıldı.
Türkiye’nin dünyada en çok tütün tüketen 10 ülke arasında yer aldığı belirtilen açıklamada, sigara bırakma polikliniklerinin sayısının büyükşehirlerde yetersiz kaldığına dikkat çekildi. TTB, yurttaşlara tüm tütün ürünlerini bırakma, iktidara ise tütün kontrolü mücadelesini ciddiyetle yürütme çağrısı yaptı.