Anadolu'nun en köklü yerleşim yerlerinden biri olan ve Hititler gibi büyük bir medeniyete merkezlik yapan Çorum'un ismi, kökeni ve tarihi, hem bölge halkı hem de tarih meraklıları tarafından sürekli olarak araştırılıyor. Şehrin adının nereden geldiği ve binlerce yıllık geçmişi boyunca hangi isimlerle anıldığı, en çok sorulan soruların başında geliyor. Peki, Çorum'un eski ismi nedir ve bu ismin anlamı neydi? Çorum'a neden Çorum denmiş? Bölgeyi kim fethetti ve Çorum'un tarihçesi hangi medeniyetleri barındırıyor?
Hitit İmparatorluğu'nun başkenti Hattuşa'yı sınırlarında barındıran Çorum, adeta bir medeniyetler beşiğidir. Bu derin ve katmanlı tarih, şehrin isminin kökenine dair de çeşitli rivayetleri ve teorileri beraberinde getirmiştir. Roma ve Bizans kayıtlarında farklı isimlerle anılan şehrin bugünkü adının kökeni, bölgenin Türkleşme süreciyle yakından ilişkilidir. "Çorum'un anlamı nedir?" sorusunun yanıtı, şehrin tarihsel yolculuğunun ve kültürel birikiminin bir özetini sunmaktadır.
ÇORUM’UN ESKİ İSMİ NEDİR?
Çorum’un bilinen en eski isimlerinden biri “Nikonya”dır. Bu ad, özellikle Bizans dönemine ait kayıtlarda geçmektedir. Nikonya, dönemin coğrafi ve idari haritalarında bölgenin adı olarak kullanılmıştır. Ancak bu ismin günümüzdeki şehir merkezini mi, yoksa çevresindeki daha küçük bir yerleşimi mi ifade ettiği kesin olarak bilinmemektedir.
Antik dönem kaynaklarında Çorum’un adı Hititler döneminde Hattuşa, Alacahöyük, Şapinuva gibi kentlerle birlikte anılsa da bugünkü şehir merkezine doğrudan atıfta bulunan bir antik isim kayda geçmemiştir. Ancak Nikonya ismi, özellikle Bizans kayıtlarında Çorum ile ilişkilendirilmiştir.
ÇORUM’A NEDEN ÇORUM DENMİŞTİR?
Çorum adının kökeni tam olarak netlik kazanmamıştır. Fakat bu konuda farklı görüşler bulunmaktadır. En yaygın açıklamalardan biri, “çor” kelimesinin eski Türkçede “subaşı”, “yönetici” anlamına gelmesidir. Bu bağlamda “Çorum”, yöneticiye ait yer, subaşının yurdu anlamına gelebilir.
Bir diğer görüşe göre ise “Çorum” kelimesi, bölgedeki coğrafi yapı ya da yerel halkın telaffuzuna bağlı olarak gelişmiş olabilir. Osmanlı arşivlerinde de “Çorum” adıyla geçen yerleşim, adını uzun süredir bu şekliyle korumaktadır.
ÇORUM ANTİK İSMİ NEDİR?
Çorum’un antik dönemdeki adıyla doğrudan eşleşen bir merkez olmamakla birlikte, çevresinde çok sayıda antik şehir bulunmaktadır. Bunlar arasında:
Hattuşa: Hitit İmparatorluğu’nun başkenti, günümüzde Boğazkale ilçesinde yer alır.
Alacahöyük: Hitit öncesi ve sonrası dönemlere ait yerleşim, Alaca ilçesi yakınındadır.
Şapinuva: Hititler döneminde önemli bir dini ve askeri merkezdir, Ortaköy sınırları içindedir.
Bu merkezler antik dönem boyunca Çorum coğrafyasının önemini ortaya koysa da bugünkü şehir merkezi için kullanılan antik bir isim bulunmamaktadır. Nikonya ise daha çok Bizans döneminde kullanılmış yer adıdır.
ÇORUM HANGİ SOYDAN GELİR?
Çorum, tarih boyunca çok sayıda uygarlığın yerleşim alanı olmuştur. En güçlü arkeolojik ve yazılı belgeler, Çorum’un Hitit kökenli olduğunu gösterir. M.Ö. 2. binyılda bölge Hititler’in başkentiydi. Bu dönemin ardından bölge sırasıyla Frig, Lidya, Pers, Helenistik, Roma ve Bizans egemenliği altına girdi.
Malazgirt Savaşı sonrası Anadolu’nun kapılarının Türklere açılmasıyla birlikte Çorum, Danişmentliler tarafından fethedilmiş ve sonrasında Selçuklu egemenliğine geçmiştir. Osmanlı döneminde ise kalıcı olarak Türk idaresi altında kalmıştır. Bugünkü Çorum halkı ağırlıklı olarak Oğuz Türklerinin çeşitli boylarından gelmektedir.
ÇORUM’U KİM FETHETTİ?
Çorum, Anadolu’nun fethi sürecinde Danişmentliler tarafından fethedilmiştir. 11. yüzyıl sonlarında Anadolu Selçuklu Devleti’nin kurulmasından önce, Danişment Gazi’nin komutasındaki kuvvetler Çorum dahil olmak üzere Orta Anadolu’daki pek çok şehri ele geçirmiştir.
Daha sonra bölge, Anadolu Selçuklu Devleti’nin hâkimiyetine girmiştir. Moğol istilaları sonrası beylikler dönemi yaşansa da 15. yüzyılda Osmanlı topraklarına katılmıştır. Böylece Çorum, kesintisiz olarak Türk-İslam egemenliği altında kalmıştır.
ÇORUM’UN ADI NEREDEN GELMİŞTİR?
Çorum adının kökenine dair kesin bir belge olmamakla birlikte Türkçe kökenli olduğu düşünülmektedir. Eski Türkçede “çor” kelimesi “reis, bey, komutan” anlamına gelir. Bu bağlamda “Çorum” ifadesi, “çorun yurdu” ya da “komutanın yeri” gibi bir anlam taşıyor olabilir.
Ayrıca, yerel halk arasında kelimenin halk dilinde ses değişimiyle oluştuğuna dair yorumlar da vardır. Bu görüşler tarihsel kayıtlara değil, sözlü anlatımlara dayanmaktadır.
NIKONYA NE DEMEK?
Nikonya, Bizans döneminde Çorum bölgesiyle ilişkilendirilen bir yerleşim adıdır. Yunanca kökenli olan bu isim, Bizans İmparatorluğu dönemine ait harita ve metinlerde geçmektedir. Ancak Nikonya’nın tam olarak Çorum şehir merkezi mi yoksa çevresindeki başka bir yer mi olduğu net değildir.
Nikonya isminin anlamı konusunda da kesin bir bilgi bulunmamaktadır. Ancak bu ismin Bizans idari bölgelemesinde geçen eski bir yerleşim adından ibaret olduğu bilinmektedir.
ÇORUM’UN TARİHÇESİ
Çorum’un tarihçesi, Anadolu’nun en eski dönemlerine kadar uzanır. Bölgede M.Ö. 3000’li yıllara ait yerleşim izleri bulunmuştur. En güçlü dönemini Hitit İmparatorluğu döneminde yaşamış, Hattuşa bu dönemde başkent olarak kullanılmıştır.
Frig, Lidya, Pers, Roma ve Bizans dönemlerinden sonra bölge Türklerin kontrolüne girmiştir. Danişmentli Beyliği ile başlayan Türk hâkimiyeti, Selçuklular ve ardından Osmanlılarla devam etmiştir. 1924 yılında vilayet yapılmıştır.
ÇORUM’UN KISA TARİHİ
M.Ö. 3000: Alacahöyük ve Hattuşa gibi yerleşimlerle Hitit kültürü başladı.
M.Ö. 1600–1200: Hitit İmparatorluğu döneminde Hattuşa başkent oldu.
M.Ö. 700–300: Frig ve Pers egemenliği yaşandı.
M.S. 395–1071: Roma ve ardından Bizans egemenliği altında kaldı.
1075 sonrası: Danişmentli ve Selçuklu dönemine girdi.
1390 sonrası: Osmanlı hâkimiyetine geçti.
1924: Türkiye Cumhuriyeti tarafından il statüsü kazandı.
ÇORUM’UN ANLAMI NEDİR?
Çorum kelimesi, etimolojik olarak net bir tanıma sahip değildir. Eski Türkçedeki “çor” kelimesinden türemiş olabileceği düşünülmektedir. Bu kelime, komutan ya da reis anlamına gelir. Bu bağlamda “Çorum” kelimesi, yerel idareyi ya da komutanlık merkezini ifade edebilir.
Ancak bu konuda bilimsel bir görüş birliği bulunmamaktadır. Yer adının halk arasında yüzyıllar içinde şekillenmiş olabileceği de düşünülmektedir.
ÇORUM’UN ÖZELLİKLERİ NELERDİR KISACA?
Anadolu’nun en eski yerleşim merkezlerinden biridir.
Hititlerin başkentliğini yapmıştır (Hattuşa – Boğazkale).
UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alan arkeolojik alanlara sahiptir.
Leblebisiyle ünlüdür.
Tarım ve hayvancılık ekonominin temelidir.
İç Anadolu ile Karadeniz geçiş noktasındadır.
Danişmentli ve Selçuklu eserlerine ev sahipliği yapar.
Modern anlamda 1924’te il olmuştur.