Birleşmiş Milletler’in 2025 İnsani Gelişme Raporu dünya genelinde alarm veriyor. Rapora göre, küresel insani gelişme endeksi 1990’dan bu yana en düşük artış seviyesinde. Türkiye ise çok yüksek gelişmişlik kategorisindeki yerini koruyor.
Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP), “Bir Tercih Meselesi: Yapay Zeka Çağında İnsanlar ve İhtimaller” başlıklı 2025 İnsani Gelişme Raporu’nu yayımladı. Raporda, 2024 verileri doğrultusunda insani gelişme endeksindeki ilerlemenin, son 35 yılın en düşük seviyesinde olduğu vurgulandı.
Küresel ölçekte ekonomik, çevresel ve teknolojik baskıların derinleşmesiyle birlikte, insani kalkınmanın geleneksel yollarında ciddi daralma yaşandığı kaydedildi. BM yetkilileri, artan eşitsizliklerin ve yapay zekânın yükselişinin bu kırılgan süreci daha da karmaşık hale getirdiğini belirtiyor.
2030 hedefi tehlikede
UNDP Başkanı Achim Steiner, rapora ilişkin değerlendirmesinde, “Uzun yıllardır 2030 yılına kadar çok yüksek insani gelişme seviyesine ulaşma hedefiyle ilerliyorduk. Ancak bu yavaşlama ciddi bir tehdide dönüşmüş durumda. Şu anki gidişat devam ederse hedef onlarca yıl ötelenebilir” dedi.
Zengin ile yoksul arasındaki uçurum büyüyor
Raporda dikkat çeken bir diğer veri ise gelişmiş ve az gelişmiş ülkeler arasındaki eşitsizliklerin son dört yıldır artış göstermesi oldu. Özellikle düşük gelişmişlik seviyesindeki ülkeler, borç yükü, işsizlik ve sanayisiz büyüme gibi yapısal sorunlarla mücadele ediyor.
Türkiye, 'çok yüksek gelişmişlik' statüsünü korudu
Raporun Türkiye bölümünde ise olumlu bir tabloya yer verildi. Türkiye, 2023 yılı itibarıyla insani gelişme endeksinde “çok yüksek” kategorisindeki yerini korudu.
Verilere göre Türkiye'nin:
-
İnsani gelişmişlik endeksi 1990’da 0,598 iken 2023’te 0,853’e yükseldi.
-
Beklenen yaşam süresi 9,3 yıl arttı.
-
Ortalama öğrenim süresi 4,5 yıl artış gösterdi.
-
Gayrisafi milli hasıla yüzde 170,9 oranında büyüdü.
Yapay zekâ: Tehdit mi fırsat mı?
Raporda ayrıca yapay zekâya ilişkin küresel kamuoyu araştırmasının sonuçlarına da yer verildi. Katılımcıların yarısı yapay zekânın işleri dönüştüreceğine inanırken, üçte ikisi bu dönüşümün eğitim ve sağlık gibi alanlarda fırsat yaratmasını bekliyor. Ancak yalnızca yüzde 13’lük kesim, yapay zekâ nedeniyle iş kaybı yaşayacağından endişe ediyor.
Üç temel dönüşüm alanı
UNDP, küresel insani gelişmeyi yeniden canlandırmak için üç kritik alan öneriyor:
-
İşbirlikçi bir yapay zekâ ekonomisi kurulması,
-
Yapay zekânın yaşam döngüsüne insan odaklı tasarımın entegre edilmesi,
-
Eğitim ve sağlık sistemlerinin modernize edilmesi.
Sonuç: Acil ve kararlı adımlar şart
Rapora göre, sürdürülebilir kalkınma hedeflerine ulaşmak ve eşitsizliklerle mücadele etmek için küresel ölçekte yeni bir paradigma değişimi gerekiyor. UNDP, yalnızca teknolojik değil, aynı zamanda etik, sosyal ve politik bir yeniden yapılanma çağrısında bulunuyor.