29.12.2021, 19:30

Sular Durulacak mı?

“Ekonomist: dün yaptığı yorum bu gün tutmayınca yarın çıkıp neden yanıldığını açıklayabilen kişidir”, şeklinde hakkımızda mizahi bir tanımlama yapılsa da Türkiye ekonomisi söz konusu olduğunda değerlendirme yapmanın kolay olmadığını tahmin etmek zor değil. Çünkü gerçekten de her gün şaşkınlık verici gelişmeler yaşanıyor. 20 Aralık tarihine kadar yapılan tahminler aşağı yukarı aynı idi. Ekonomistler nerdeyse ikiye bölünmüştü. Dörtnala koşan bir kur ve kurun peşine takılan fiyat yükselişleri yetmezmiş gibi bir de, “faizleri yükseltin de inceldiği yerden kopsun, gümbür gümbür yeni yıla girelim”, beklentisinde olan bir kesim vardı. Bir tarafta ise faiz artırmanın güvenilir bir çözüm olmayacağını hatta ekonomiyi daha da zarara sokacağını dile getiren bir kesim vardı ve biz de önceki yazımızda, yüksek faiz politikasının ekonomimizde hangi risklere yol açacağından uzun uzun bahsetmiştik. Çünkü bu filme yabancı değildik. Türkiye, yüksek faiz-sıcak para uygulamasını bizzat politika olarak dahi izlemişti, vakti zamanında. 1994 ekonomik krizi bundan çıkmamış mıydı? Devlet, faizleri yükseltip yurt dışından gelen sıcak para ile kamu borçlarını kapatmaya çalışmıştı da ondan sonra olanlar olmuştu. Sonra 2000-2001 ekonomik krizinde, kuru düşürmek için faizler uçurulmuştu da yine krizin önüne geçilememişti. 2008-2009 küresel ekonomik kriz döneminde de aynı politikalar izlenmiş, ülkemiz vergi ve faiz cenneti imajının dışında bir şey kazanmamıştı. 20 Aralık tarihinden önce yapılan tahminlerden en umut verici olanı ise şuydu: Artık Merkez Bankasının bilinen kısa vadeli politika araçları ile ne kuru ne de enflasyonu düşürmek pek mümkün görünmüyordu. Yapacak bir şey kalmamıştı çok fazla. Bu yüzden de kur, ne hali varsa görecek, faizler yükseltilmeyecek, bütün kaynaklar, tarım başta olmak üzere, üretim kanallarına sübvanse edilecek, en az iki yıl sürecek sancılı ve zor bir süreçten sonra ekonomide dengeler yeniden sağlanabilecekti. Tabi ki bu iki yıllık süreçte maalesef ağır bedeller de ödenecekti. Elimizdeki argümanlarla yapılabilecek en iyimser tahmin buydu. İşte, ekonomide sular kaynıyorken bütün bu senaryolar tartışılırken, 20 Aralıkta akılda hesapta olmayan gelişmeler oldu ve dolar ikişer ikişer çıktığı merdivenden beşer beşer indi. Alınan yeni kararlar ile tahminler tekrar güncellendi. Ama kurun aniden düşmesine sebep, alınan kararlardan çok hissettirilen ciddiyetti. Yeni kararlar, yeni yaptırımlar da barındırıyordu ve direneni belli ki yakacaktı. İşte bu yüzden derhal dövizden kaçışlar başladı ve kur bir gecede 7 puan geriledi.

Elbette bu yeni karar ile doların 18’lerden 11 seviyelerine gerilemesi üzerine bazı ekonomistler “efendim, evini arabasını satıp döviz alanların kaybını kim ödeyecek” diye sual etmekteler. Dolar 25’e, 30’a çıkacak diyerek spekülatif yorumlar yapanların, dolar 17’lere çıktığında vatandaşa döviz alın, diyenlerin bir cevabı vardır diye umuyorum. Zira Merkez Bankasının, kur yükselişinin önüne geçmek için tüm politika araçlarını kullandığını; rezervlerin erimesi pahasına döviz sattığını, Türk Lirasına güvenilmesi gerektiğini söyleyerek halkı uyardığını biliyoruz. Ben esas şunu sormak istiyorum. Kur dörtnala giderken, gübre ve mazot fiyatları alıp başını gittiği için artık tarlasını ekemeyeceğini söyleyen çiftçi kardeşimizin yaşadığı kaybı kim telafi edecekti? Yükselen fiyatlar yüzünden refah kaybı yaşayan vatandaşın zararını kim giderecekti? İşletmesi kapanan küçük esnafın, malının yerine mal alamayan tüccarın kaybını kim ödeyecekti? Daha bunların yaşadığı psikolojik çöküntünün telafisinden bahsetmiyorum bile.

Düşünelim tekrar. Kur hala yükselmeye devam etseydi, parasını döviz olarak değerlendiren bireysel yatırımcılar kazanacaktı ancak ülke ekonomimiz genel olarak bu durumdan olumsuz etkilenecekti. Dolayısıyla ‘kazandım’ diye düşünenler de kaybedecekti. Aslında burada, ekonomi literatürüne ‘tasarruf paradoksu’ diye girmiş bir kavramın önemini vurgulamak istiyorum. Ünlü iktisatçı J.M Keynes, bireysel olarak kazanç sağlayan bir davranışın/kararın, ekonominin tamamı için olumlu olmayacağını ‘tasarruf’ kavramı üzerinden açıklamıştır. Şöyle ki tasarruf yapmak, bireylere sadece kişisel kazanç sağlayacaktır ancak ekonominin geneline bakıldığında, artan bu tasarruf eğilimi ülkenin toplam hasılasını (gayri safi milli hasılayı) azaltacak ve aslında ekonomideki tüm birimler yoksullaşacaktır. Burada kastedilen tasarruf ise yatırıma dönüşmeyen, yastık altı döviz altın, gibi spekülatif amaçlarla elde tutulan tasarruflardır. Bu gün yaşadığımız durum da tam olarak buydu. 20 Aralık tarihinde alınan kararların uygulanması halinde tasarrufların bankalarda mevduat olarak tutulması ve bu mevduatların bankalar tarafından düşük faizle kredi olarak yatırımcılara sunulması diğer bir ifade ile tasarrufların el değiştirmesi, artan yatırımlar ile birlikte üretim ve istihdam artışı sağlayacak ve nihayet enflasyon tek haneli ramaklara gerileyerek toplumsal refah yükselecektir. İşte Keynes’in de ifade ettiği gibi yatırıma dönüşen tasarruflardan tüm ekonomik birimlerin faydalanması, pastadan herkesin pay alması, bu süreç ile mümkün olacaktır. Zira bireysel tasarruflar yalnızca bireysel kazançlar sağlar. Hatta son gelişmelerle, yabancı paraya fazla güvenmenin nasıl kaybettirdiğini bir kez daha yaşayarak görmüş olduk.

Peki, bundan sonra neler olacak? Gerçekten de kurdaki bu düşüş, yeniden döviz almak için bir fırsat mı? Ya da Merkez Bankasının eksi bakiyeye düşmüş olan döviz rezervini, yeniden artırmak için yapmış olduğu ufak bir manevra mı? Yoksa ülkemizin üretim ağırlıklı milli ekonomisini güçlendirecek, uzun vadede enflasyon problemini çözecek ve dünya ticaretinden alacağı payı artıracak bir fırsat mı?

20 Aralıkta alınan politikalar amaçlanan doğrultuda uygulanabilirse, tasarrufu olan bireysel yatırımcıların kurla ilişiği kesilecek; Ayşe teyzenin, Ali amcanın, dövizle işi olmayacak. Eğer tasarrufunun değerinin düşmesini istemiyorsa ‘kur korumalı mevduat hesabını’ ya da diğer mevduat hesaplarını kullanacak veya parasıyla fiziki yatırım yapacak. Banka mevduatlarında biriken paraların belli bir oranı rezerv olarak ayrıldıktan sonra bu fonlar, yatırımcıya düşük faizden kredi olarak sunulacak. Böylece artan fiziki sermaye yatırımları neticesinde üretim yükselecek, fiyatlar düşecek. Öte yandan, dış ticaret yapanlar, ya ileride kur düşerse veya yükselirse, diye spekülatif davranışlarda bulunmayacak. Teminatlı kur seviyesi ile orta vadede dış ticaret, öngörülebilir bir periyotta seyredecek ve en önemlisi de ihracat ağırlıklı bir üretim politikası izlenecek. Tüm bunların neticesinde finansal ekonomideki risk ve belirsizliklerden, reel ekonomi korunmuş olacak. Yurt içi üretim, ticaret ve ihracat üzerindeki kur baskısı ve diğer spekülatif baskılar azaltılacak. Hep öyle olmadı mı? Ekonomik krizler finansal alanda çıktı ama bedelini reel sektör ödemedi mi? Evet, 20 Aralık ekonomik kararlardan umut ettiğimiz senaryo kısaca bu şekilde. Aksi ihtimalleri düşünmek istemiyoruz elbette. Spekülatif yorumlara girmeye veya politik kaygılarla eleştiri yapmaya gerek yok. Ekonomist, gördüğünü değerlendirir. En başta yazdığımız gibi hedefini bulacak tahminler yürütmek zordur çünkü iktisat, sosyal bir bilimdir. Temelinde davranışlar yatar. Dolayısıyla yeni alınan bu ekonomik politikalar uygulanabilecek mi, vatandaşın beklediği fiyat düşüşleri derhal sağlanacak mı, yoksa sadece birer konu başlığı olarak mı kalacak, bunu hep birlikte göreceğiz.

20 Aralık, Türkiye ekonomisinin bundan sonra gideceği yol için önemli bir tarih oldu diyebiliriz. Sanki yüksek bir dağa tırmanıp düzlüğe ulaşan dağcı gibi ekonomimizin bir düzlüğe oturduğunu düşünüyorum. Düzlükte biraz durup dinlenmek, derin derin nefes alıp vermek, birkaç yudum su içmek ve nereye doğru gideceğimize güzelce karar vermek için bir fırsat olacağını ümit ediyorum.

Yorumlar (1)
Metin OVAÇİN 3 hafta önce
Yaşanan ekonomik dalgalanmanin dünü bugünü ve yarınınınin ozetlemisiniz. Aklıma gelen tüm soru işaretleri çözülmüş oldu. Kaleminize sağlık Hamiyet Hanım, teşekkürler.
Namaz Vakti 27 Ocak 2022
İmsak
Güneş
Öğle
İkindi
Akşam
Yatsı
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Trabzonspor 23 54
2. Konyaspor 22 45
3. Alanyaspor 23 38
4. Adana Demirspor 23 37
5. Fenerbahçe 23 37
6. Beşiktaş 23 36
7. Hatayspor 23 36
8. Başakşehir 22 34
9. Gaziantep FK 22 32
10. Sivasspor 23 31
11. Kayserispor 23 31
12. Karagümrük 23 30
13. Kasımpaşa 23 27
14. Göztepe 23 27
15. Galatasaray 23 27
16. Giresunspor 23 26
17. Antalyaspor 23 24
18. Rizespor 23 22
19. Altay 23 18
20. Ö.K Yeni Malatya 22 16
Takımlar O P
1. Ümraniye 21 45
2. Ankaragücü 21 45
3. Erzurumspor 21 38
4. Bandırmaspor 21 36
5. İstanbulspor 21 36
6. Eyüpspor 20 36
7. Samsunspor 20 33
8. Adanaspor 21 32
9. Manisa Futbol Kulübü 21 28
10. Tuzlaspor 20 27
11. Keçiörengücü 21 26
12. Gençlerbirliği 21 26
13. Boluspor 19 24
14. Kocaelispor 21 24
15. Menemen Belediyespor 21 23
16. Altınordu 21 22
17. Bursaspor 20 20
18. Denizlispor 21 19
19. Balıkesirspor 20 8
Takımlar O P
1. Manchester City 23 57
2. Liverpool 22 48
3. Chelsea 24 47
4. M. United 22 38
5. West Ham United 23 37
6. Arsenal 21 36
7. Tottenham 20 36
8. Wolverhampton Wanderers 21 34
9. Brighton 22 30
10. Leicester City 20 26
11. Aston Villa 21 26
12. Southampton 22 25
13. Crystal Palace 22 24
14. Brentford 23 23
15. Leeds United 21 22
16. Everton 20 19
17. Norwich City 22 16
18. Newcastle 21 15
19. Watford 20 14
20. Burnley 18 12
Takımlar O P
1. Real Madrid 22 50
2. Sevilla 22 46
3. Real Betis 22 40
4. Atletico Madrid 21 36
5. Barcelona 21 35
6. Real Sociedad 21 34
7. Villarreal 22 32
8. Rayo Vallecano 21 31
9. Athletic Bilbao 22 31
10. Valencia 22 29
11. Osasuna 22 28
12. Celta Vigo 22 27
13. Espanyol 22 27
14. Granada 22 24
15. Elche 22 23
16. Getafe 22 22
17. Mallorca 21 20
18. Cadiz 22 18
19. Deportivo Alaves 22 17
20. Levante 21 11
Arşiv

Gelişmelerden Haberdar Olun

@