29.12.2021, 21:10

HUKUK-FIKIH AYRIMI VE DİNDE TEFAKKUH ETMEK YA DA “HAYAT KISA, KUŞLAR UÇUYOR” DEYİP KALBİMİZE DANIŞMAK

Cemal Süreya’nın “Hayat kısa, kuşlar uçuyor.” Dizeleri çalışma masamda duruyor. “Uçmak için kuş olmak gerekmiyor, Küçük sevinçler olsun yeter." Derslere girmek, dünyanın seçkin zekâlarıyla yoldaş olup onlarla sohbet etmek, kaygılarını kaygılarım bilip metinler üretmek, küçük sevinçlerim benim. “Zor zamanda konuşmak” ve çözüm önerilerine olası katkıları artırmak önemli olan.

Ekonomik alandaki son tartışmalar Mecelle’deki “Mevridi nassda içtihada mesağ yoktur”, yani Kur’an ve sünnette açıkça ifade edilen şeri hükümler konusunda ictihad yapılamaz "ile “Ezmanın teğayyürü ile ahkâmın teğayyürü inkâr olunamaz", yani "Zamanın değişmesi ile bazı hukuki hükümlerin değişmesi de inkâr edilemez.” şeklinde ilkeler arasında gidip geliyor/du. “Karşılık, şart koşulmaksızın özel borç ilişkileri grubunda yer alan ve bir malın karşılıksız olarak hayatta iken başkasına temliki" demek olan “hibe” kavramı üzerinden üretilen görüşlerle durum ikinci önerme lehine gelişmiş gözüküyor.

Dini temellere dayandığı açıklayan teoratik ve dini temelleri önceleyen monarşik yönetimler yaşanan sorunlara dair çözüm önerileri, farklı zaman ve mekânlarda benzer sorunlar üzerine üretilen fıkhi hükümler (fetvalar) güncelleyebilir ya da yeni görüşler (ictihadlar) da bulunabilir ve bunu bağlayıcı bir şekilde fetva diye sunabilir. Bununla birlikte laik, sosyal bir hukuk devleti olan Türkiye Cumhuriyetinde ise dini konularda uzmanlaşmış, derinliğine bilgi edinmiş alimlerin görüşleri olabilir, ama bunu fetva diye sunulması epistemik anlamda ne derece tutarlıdır? Çünkü Türkiye Cumhuriyeti, 3 Mart 1924’te çıkan yasayla Diyanet İşleri Reisliği bünyesinde dini konularda görüş bildirmesi için ayrıntılı araştırmalar yapılmasını uzmanlardan oluşan Din İşleri Yüksek Kuruluna bırakmıştır. İslam dininin temel bilgi kaynaklarını ve metodolojisini, tarihî tecrübesini ve güncel talep ve ihtiyaçları dikkate alarak dinî konularda karar vermek, görüş bildirmek ve dinî soruları cevaplandırmak temel görevidir. Bu açıdan Kurul kendini sahih dini bilginin resmi referansı olarak kabul edilmesini ister.

Bu kurula ilaveten İlahiyat fakültelerinde görev yapan İslam Hukuku öğretim üyeleri dinde tefakkuh etmiş kişiler olarak öncelenip önemsebilir mi? Ya da çoğunluğunun kendilerini öyle görmelerini varsayarsak, belirttikleri görüşlerin (fetva demediğime lütfen dikkat) kamuoyunda yansımaları nasıldır? Veyahut Dinde tefakkuh etmek, salt fıkıh ilmini bilmek midir? Fıkıh ile hukuk yani tarihin belirli zaman ve mekânlarında üretilmiş hükümler arasındaki fark nedir?

• Cibril Hadisi: Neyi Bilebiliriz, Neyi Yapabiliriz ve Neyi Umut Edebiliriz?

Neyi bilebiliriz, neyi yapabiliriz ve neyi umut edebiliriz bağlamında felsefe sorularında iyi-doğru bilmek ve yapmanın kişiyi mutlu edeceği vurgusu önemlidir. Bu noktada İslam Ahlak Felsefesini, üç temel soru/n (özgür irade, doğru eylem, en yüce iyi) merkezli inceleyip şu önerme ile temellendiriyoruz. Özgür iradeye sahip olan kişi, seçeneklerini rasyonel bir şekilde değerlendirir, doğru bilgiye uygun davranır (salih amel) ve sorumluluğunu alır, bunun sonucunda iyi hisseder ve mutlu olur.

Mutlu olabilmek için özgür irade sahip olmak, ki bu, sorumluluk sahibi olmak demektir; ardından seçenekleri rasyonalist ve tutarlı bir şekilde değerlendirmek ve doğru eylem/salih amel işlemek gerekir. Yani ahlaki eylemin amacının haz, fayda, mutluluk ve ödev olduğunu, iyi’yi bilip doğru’yu yapmanın kişiyi huzurlu ve dingin kılıp mutlu edeceğini, bunun bir ödev ahlakına dönüştürmenin imkânı müzakere etmek önemlidir.

Bu çerçevede İslam felsefesinde Tahsilu’s-saadenin yani mutluluğu elde etmenin dünyada huzur ve refahı sağlamının bir boyutu olduğunu, asıl amacın saadetu’l-kusva, yani ahirette nihai mutluluk elde edilmesiyle olacağını belirtilmesini hatırlayalım.

Bunun nasıl olacağı hususunda teolojik etik ile İslam ahlak felsefesi arasındaki farka dikkat çekerek rol modelimiz olan peygamberimizin Cibril hadisini merkeze alabiliriz. Çünkü her mümin ve müminenin teori ve pratik uyumunu sağladığı zaman ihsan mertebesine yani mutluluğun en ileri aşamasının iz düşümünü dünyadayken yaşayabileceğini gösterir. Bu arada, hadis/sözlerin Hadis disiplini açısından incelemek farkı ile bunların isnadının çeşitliliğine dikkat etmenin ötesinde İslam kültüründe oynadığı rol ve ortaya çıkardığı sonuçların epistemik temelleri üzerine durmayı öncelediğimizi belirtelim. Teorik ve pratik uyumunu sağlayan her mümin ve müminenin Cibril Hadisinde belirtildiği üzere bu dünyada ve öbür dünyada mutlu olacağını ve ihsan mertebesine ulaşacağının söylenilmesi, İslam dininde diğer dinlerde olduğu gibi bir ruhbanlık statüsü olmadığını işaret eder; ama peygamberlerin varislerinin alimler olduğu sözüyle birlikte nasıl okuduğumuzu açıklayalım

Temelde Cibril hadisi, Peygamberlerin insanlığın fikri birikiminde seçkin insanlar olduğunu onlarla yolda/ş olup, beşikten mezara kadar sürekli ilim talep eden kişinin bu teorik hususları (iman esaslarını) yenileyip, onun rol modelliğinde hayata geçirilmesine dair bir yol haritası çizer.

İlme’l-yakin olarak teorik hususları bilenin bunları uygulamaya geçirmesine (İslam) ayne’l yakin denilir. Teorik ve pratik uyumunu sağlamanın dünyada ihsan denen makama ulaşır. Bu aşamada kişi, sanki O’nu görüyormuş gibi ibadet eder, ona uygun hikmetli bir hayat sürmeye çalışır. Çünkü bu mertebeye ulaşan kişi (Muhsin ve muhsine) halk içinde Hak ile beraber olandır, bunun ahiretteki saadetü’l-kusva’nın yeryüzünde izdüşümü olarak nitelendirilebilir. Bu hakka’l-yakin aşamasıdır.

Bunun felsefi dilde nasıl olacağı meselesine gelince, burada rasyonalist geleneğin temsilcisi Sokrates’in “Kendini Tanı” ilkesinin İslam felsefesinde “Kendini Bilen Rabbini Bilir” önermesine dönüşme sürecini anlatır. Cibril hadis-i şerif temelde, Hz İsa ve dönemindeki gibi bir ruhbanlık yani din adamı kastının olmadığı (57/Hadid/29) Lâ ruhbaniyete fi’d-din” yani İslam dininde ruhbanlık diye bir üst statü yoktur, hadisinin yeni açılımı olarak da okunabilir.

.

Lâ ruhbaniyete fi’l-İslâm”, “Dinde tefakkuh etmek”, “el-Ulemâu veresetü’l-enbiyâ” İlkeleri Bağlamında Fıkıh ve Hukuk Ayrımı

Fıkıh, Allah kelamını derinlemesine anlamak, yani sırlarına nüfuz etmek, hukuk ise bunlardan türetilen sonuçlar/kanunlardır. Yeni bir olay karşısında Müçtehit, fer’in asl’a kıyasını yapar ve çözüm üretir, ama içtihat’ın bu teknik durumun/zihni kuvvetin ötesinde olduğu gözden kaçmakta, hukukçuların Allah kelamına direk temas etme, yüce gayelerine ulaşmanın sadece kendilerine ait olduğu (fehm) gururuna kapılmalarına yol açmaktadır. Kendilerini dini kanun koyucu ve açıklayıcısı olarak görmek, kişinin nefsini ilahlaştırmaya götürebilir.

O halde önemli olan, dinde tefakkuh edip, derinleşmek, teorik açıdan olabildiğince bilgilenmek (nazari felsefe) ve bu bilgelere uygun itidalli bir hayat yaşayan (pratik felsefe/hikmet) alim/e, abid/e zahid/e ve arif/e niteliklerine sahip olan bilge insan (filozof) fizik ve metafizik irtibatını yeniden kurandır.

Bu “el-Ulemâu veresetü’l-enbiyâ” hadisinin iz düşümüdür derken; Cibril hadisinin peygamberlerin vârisleri olan alim/e/lerin bir üst sınıf ve statüko oluşturamayacağının da göstergesi olduğunu düşünüyoruz. Çünkü her mümin ve mümine dinine dair teorik hususları yetileri ve imkânları bağlamında öğrenir, buna uygun yaşarsa, hikmet sahibidir, dolasıyla o bireysel donanımını sağlamıştır, ayrıca birinin kurtarıcılığına, himmetine gerek duymadan ihsan mertebesine ulaşabilir.

Ve Kalbine Danış!

Neticede, insan bir sorunla karşılaştığı zamanda dinde tefakkuh etmiş kişilerin görüşlerine bakabilir, ama nihai kararı kalbine danışarak vermesi uygun olandır, çünkü içinde bulunduğu şartları, yaşadığı sorunu en iyi bilen odur. Nitekim burada yol başçımız Hz. Muhammed (sav) yoldaşına, sahâbîsine “İyiliğin ne olduğunu sormaya mı geldin?” der. Evet diye cevap alınca, “ Kalbine danış, nefsine sor. İyilik, nefsin uygun gördüğü ve yapılmasını kalbin onayladığı ve yaptığın zaman huzur bulduğundur. Kötü (günah/yanlış) ise nefsi huzursuz eden ve göğüste (kalpte) tereddüde sebep olandır; insanlar sana fetva verseler de, sen kalbinin vereceği fetvaya uy!” demiştir.

Tefakkuh etmek, fıkıh öğrenmenin ötesine işaret eder; asıl olan eşyanın mahiyetine/özüne vakıf olmak ve buna uygun davranmayı içerir. Bu anlamda fakih, ibn Abbas’ın deyimiyle, dünya işlerine mesafeli olan kişi olup olmadığına dikkat edilmelidir. Sözün özü, tefakkuh yani dini konularda derinlemesine bilgi sahibi olmak, “kalbî yaşamak”tır; yani kalbin danışmanlığını öncelemek ve önemsemektir.

Yorumlar (0)
Namaz Vakti 27 Ocak 2022
İmsak
Güneş
Öğle
İkindi
Akşam
Yatsı
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Trabzonspor 23 54
2. Konyaspor 22 45
3. Alanyaspor 23 38
4. Adana Demirspor 23 37
5. Fenerbahçe 23 37
6. Beşiktaş 23 36
7. Hatayspor 23 36
8. Başakşehir 22 34
9. Gaziantep FK 22 32
10. Sivasspor 23 31
11. Kayserispor 23 31
12. Karagümrük 23 30
13. Kasımpaşa 23 27
14. Göztepe 23 27
15. Galatasaray 23 27
16. Giresunspor 23 26
17. Antalyaspor 23 24
18. Rizespor 23 22
19. Altay 23 18
20. Ö.K Yeni Malatya 22 16
Takımlar O P
1. Ümraniye 21 45
2. Ankaragücü 21 45
3. Erzurumspor 21 38
4. Bandırmaspor 21 36
5. İstanbulspor 21 36
6. Eyüpspor 20 36
7. Samsunspor 20 33
8. Adanaspor 21 32
9. Manisa Futbol Kulübü 21 28
10. Tuzlaspor 20 27
11. Keçiörengücü 21 26
12. Gençlerbirliği 21 26
13. Boluspor 19 24
14. Kocaelispor 21 24
15. Menemen Belediyespor 21 23
16. Altınordu 21 22
17. Bursaspor 20 20
18. Denizlispor 21 19
19. Balıkesirspor 20 8
Takımlar O P
1. Manchester City 23 57
2. Liverpool 22 48
3. Chelsea 24 47
4. M. United 22 38
5. West Ham United 23 37
6. Arsenal 21 36
7. Tottenham 20 36
8. Wolverhampton Wanderers 21 34
9. Brighton 22 30
10. Leicester City 20 26
11. Aston Villa 21 26
12. Southampton 22 25
13. Crystal Palace 22 24
14. Brentford 23 23
15. Leeds United 21 22
16. Everton 20 19
17. Norwich City 22 16
18. Newcastle 21 15
19. Watford 20 14
20. Burnley 18 12
Takımlar O P
1. Real Madrid 22 50
2. Sevilla 22 46
3. Real Betis 22 40
4. Atletico Madrid 21 36
5. Barcelona 21 35
6. Real Sociedad 21 34
7. Villarreal 22 32
8. Rayo Vallecano 21 31
9. Athletic Bilbao 22 31
10. Valencia 22 29
11. Osasuna 22 28
12. Celta Vigo 22 27
13. Espanyol 22 27
14. Granada 22 24
15. Elche 22 23
16. Getafe 22 22
17. Mallorca 21 20
18. Cadiz 22 18
19. Deportivo Alaves 22 17
20. Levante 21 11
Arşiv

Gelişmelerden Haberdar Olun

@