Şanlıurfa’daki Taştepeler Projesi kapsamında Sayburç Antik Kenti’nde bulunan ağzı dikili insan heykeli, arkeoloji dünyasında büyük bir heyecan yarattı. M.Ö. 8 bin 600–8 bin 300 yıllarına tarihlenen figürün, erken yerleşik topluluklarda ölüm ritüelleri, tabular ve olası kafatası soyma uygulamalarıyla bağlantılı olabileceği değerlendiriliyor. Türkiye’nin en eski yerleşim alanlarından birinde ortaya çıkan heykel, çanak çömleksiz Neolitik dönemin sembolik dünyasına dair yeni sorular doğurdu.
Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, Karahantepe’de düzenlenen Taş Tepeler Projesi’nin 5. yıl bilgilendirme toplantısında eseri tanıtarak bulgunun arkeolojik açıdan önemine dikkat çekti. Heykel, insanlık tarihinin tarım öncesi dönemindeki ritüel pratiklerini anlamada yeni bir dönemin kapısını aralıyor.
“Bir ölü bireyi çağrıştırıyor”
Sayburç kazı çalışmalarının başkanı Doç. Dr. Eylem Özdoğan, heykelin üzerinde görülen ayrıntıların dikkat çekici olduğunu belirtti. Özdoğan, figürde kaburgaların ve köprücük kemiğinin açık biçimde işlendiğini, başın vücuda oranla belirgin şekilde büyük olduğunu söyledi. Heykelin yüzünde ağız, alın ve dudak bölgesinde dikişi andıran çiziklerin bulunduğunu, başın üst kısmında ise taç benzeri bir seviye farkı olduğunu aktardı.
Özdoğan, bu özelliklerin heykelin bir “ölüm bireyini” temsil ettiğini düşündürdüğünü belirtti. Sayburç’ta evlerin içine yapılan nişlere ölü gömme geleneğinin tespit edildiğini söyleyen Özdoğan, eserin de bu ritüel bağlamın bir parçası olduğuna işaret etti.
Dikiş izleri bir ölüm ritüeline işaret ediyor olabilir
Heykeldeki çizgilerin daha önce başka eserlerde “diş” olarak yorumlandığını hatırlatan Özdoğan, bu izlerin bir bölümünün dikiş izi olabileceğinin artık daha güçlü bir ihtimal olduğunu belirtti. Bu bulgu, erken dönem topluluklarında ölüm sonrası gerçekleştirilen bazı işlemlerin sanatsal betimlemelere de yansımış olabileceğini düşündürüyor.
Özdoğan, “Yüzündeki dikiş izleri belki kafatasını soymaya yönelik izler… Yüzü kurutup ağzı dikme şeklinde ritüeller antropolojik örneklerde var. Bir tabuyu ifade ediyor olabilir. Bunun yaşayan biriyle yapılması mümkün değil, dolayısıyla ölünün bir ritüeliyle bağlantılı olmalı” değerlendirmesinde bulundu.
Sayburç ve Taştepeler’in kültürel sürekliliğini gösteren bir bulgu
Sayburç Antik Kenti, M.Ö. 10 bin 500–10 bin 600 yıllarına uzanan yerleşim izleriyle Taştepeler bölgesindeki en eski alanlardan biri olarak öne çıkıyor. Özdoğan, bölgede yaklaşık 1500 yıllık kesintisiz bir kültürel süreklilik görüldüğünü, Sayburç kurulduğunda Karahantepe ve Göbeklitepe’de de yaşam olduğunu belirtti.
Bu bulgu, bölgedeki toplulukların binlerce yıl boyunca benzer sembolik ve ritüel pratikleri sürdürdüğünü ortaya koyuyor. Ağzı dikili figürün temsil ettiği anlamın da bu uzun süreli kültürel belleğin bir parçası olabileceği değerlendiriliyor.
Arkeologlara göre bu heykel, yalnızca ölümü değil, erken toplumların korkuları, tabuları ve ritüel dünyasını anlamada da kritik bir ipucu niteliğinde. Taştepeler bölgesindeki çalışmalar ilerledikçe, bu figürün anlamını açıklayacak yeni bulguların gün yüzüne çıkması bekleniyor.