03.01.2022, 16:48

DULKADİRLİ TÜRKMEN YEMEĞİ ARABA AŞI…!!!

Kar yağdı, Dulkadirli Türkmenleri yine harekete geçti. Kültürel yemeklerini yaparak koru, komşu, eş, dost ortamlarında ata kültürlerini yâd etmeye başladılar. Yine, yerel gazete ve araştırmacalar, yemeğin ismi ve menşei konusunda görüş aktarmaya ve bu Türkmen yemeğinin adının “Arap Aşı, Ara Aşı, Arabaaşı” olduğu yazılarını yazmaya başlarlar.
 

Arap hayranı araştırmacılar, Arap mutfağına özgü yemek diye iddialarda bulunur ve iddialarını desteklemek için Hz. Peygamberimizin böyle bir yemek yediği tezini savunurlarken, kimisi de Ara Aşı, yani yemek aralarında atıştırmalık yenilen bir yemek türü olduğunu iddialarını gündemlerine alır, kimisi de yemeğin ismi ve okunuşu üzerine takılır ve yemeğin ismi ve okunuşunun “arabaşı, arabaaşı” olduğu iddialarında bulunurlar.


Oysa, yukarıda da değinildiği gibi bu yemek Dulkadirli Türkmen mutfağına özgü bir yemektir. Yemeğin aslına uygunu da Dulkadirli Devleti’nin Başkent olarak kullandığı, Bozok Yaylası ve sancak merkezinde kurulmuş Çorum/Boğazkale, Sungurlu, Alaca, Ortaköy yöresi, Yozgat/merkezi, Aydıncık, Sorgun, Çekerek, Yerköy yöresi köylerinde yapılır ve yenilir.


Dulkadirli Türkmen yurtları Kırşehir, Nevşehir, Kırıkkale, Kahramanmaraş, Sivas, Kayseri, Aksaray yöresi ve 18. Yüzyıl tehcirleriyle söz konusu bölgelerden Afyon, Aydın, Eskişehir, Kütahya gibi Batı Anadolu bölgesine gönderilmiş Bozok Türkmenleri tarafından bilinir ve yenilir.


Kışın karlı günlerinde, kanatlı av hayvanları ile yapılan bu yemek kaşıksız yenilemeyecek yemek türlerindendir. Arap ülkelerinde kar yağmaması ve kış olmaması, kanatlı hayvan avcılığının zayıf olması, tarihte kaşık kültürünün bulunmaması, söz konusu yemeğin yüzyıllardan beri Dulkadirli Türkmen yurtlarında yapılıp, yeniliyor ve hakkında deyimler söylenip, hikayeler anlatılıyor olması, bu yemeğin Arap mutfağını özgü olduğu iddialarını çürütüyor ve Dulkadirli Türkmenlerine özgü bir yemek türü olduğunu netleştiriyor.

Bu yemek türü Ara aşı, yani yemek aralarında atıştırma amacıyla yenilen bir yemek türü olamaz; öyle ki, hamur ve bol etle yapılan bu yemeğin besin değeri oldukça yüksektir. Yemeğin akşam saatlerinde yenilmesi, çorbası içerisine konulan etlerin doğranmadan, elle siftinerek büyük lokmalar halinde konulması, lokmalar yutulurken büyük kaşık kullanılması, kaşık içerisine alınmış etler ve hamurun çiğnenilmeden yutulması ve de Araba Aşı ziyafetlerinde ekmek, tatlı, salata, yemek türü başka hiçbir yiyeceğin sofraya konulmaması bu yemeğin Ara aşı, yani yardımcı yemek olmadığını net ifadesidir.


Dulkadirli Türkmen ağız ve aksanları genel Türkçeden çok farklıdır. Örneğin, Akça koyunlu sözcüğü “Ağc(a)oğnü” sesiyle, Yirmi ikinci gün sözcüğü de “Yığirmiikinciuğün” sesiyle, Sarıkaya sözcüğü “Sarağya” sesiyle seslendirilir. Bu bağlamda Araba Aşı yemeğinin “Arabaaşı” sesiyle seslendirilmesi bu ahalinin ağız özelliklerinden, diğer bir anlatımla Türkçeyi kendilerine özgü kullanmalarından kaynaklanır.

Araba Aşı’nın Yapılışı.!
Kışın karlı günlerinde köy odalarında toplanan köylüler, gençlerini ava salarlar. Gençler, köy arazisine dağılırlar; karlama adı verilen bağırma, çağırma, koşuşturma yoluyla kanatlı av hayvanlarını avlaklarından kaldırırlar/uçururlar. Avlağından kalkmış, bir yöne doğru uçmakta olan av hayvanı (örneğin Keklik) karla kaplı beyaz zemin ve doğada avcılar tarafından görülür.


Kekliğin gören avcı diğer avcıya şu dereye, şu tepeye doğru varıyo, şu tarlanın hendeğine düştü, bu bağın kenarındaki çalıların arasına girdi diye bağırıp yer belirterek diğer avcılar haberdar edilir. Kekliğin konduğu bölgede konuşlanmış avcı müdahale eder, yerlerin kar olmasından dolayı aç kalmış, uçuşturmaktan da yorgun, bitkin düşmüş kekliği tutar/yakalar. Bu hareketler tekrar tekrar devam eder, gençler akşam köy odasında düzenlenecek Araba Aşı yeme etkinliğine onlarca kekliği tutarak getirirler.


Gençler avda iken, köy odasında bekleyen erişkinler, Araba Aşı hamurunu yapıp, sinilere (tepsi) dökerek kar üzerinde soğumaya bırakırlar. İyice soğuyunca, siniler üzerinde baklava dilimi gibi keserek lokmalar haline getirerek gençlerin avdan gelmesini beklemeye başlarlar.


Gençler, avdan gelirler, avlarını bırakırlar. Islanmış üstlerini başlarını ocak başında ısıtıp, yorgunluklarını atmaya çalışırlarken, yaşlılar getirilen avların teleklerini yolup, temizliklerini yapar, çay ya da bağ kazanları adı verilen büyük kazanlara koyarak Araba Aşı çorbasını yapmaya koyulurlar.


Diğer pek çok yemekte olduğu gibi Araba Aşı yemeği hamuru ve çorbasını daha iyi yapmada hünerli kişiler vardır. Bu hünerli kişiler tarafından yapılan çorbada bol et, salça, acı pul biberi, koyuluk kıvamını bulması için azıcık kavrulmuş un, tuz, ekşi olarak güz aylarından kurutulmuş dağ eriği kurusu malzemeleri kullanılır.


Çorba pişerken köy odasında tablalar ve yahut siniler (yer sofraları) kurulur. Çorbanın pişmesiyle birlikte tablalar üzerine konulmuş hamur ortasında açılmış bir daire içerisine çorba tası konulur. Odada bulunan yaşlılar, misafir ve gençler durumlarına göre baş tabla, alt tabla olarak tablalara otururlar. Yaşlı bir kişinin yemek duası ve günün önemini belirten kısa konuşmasıyla katılımcılar hep birlikte tabla üzerine ki hamur ve çorbaya, diğer bir anlatımla aynı tabağa kaşıklarını sallarlar.


Söz konusu örnekleme, köy odalarında, tüm köylü ya da mahallenin katıldığı küçük bir tören niteliğinde geçen Araba Aşı yeme etkinliğidir. İnsanlar genel ve geniş katılımlı etkinliklerini böyle yaparlarken, daha küçük sıra geceleri ve aile ortamlarında yapılan Araba Aşı etkinlikleri daha küçük geçer. Bu etkinliklerde kanatlı av hayvanları yerine tavuk, kaz (badı), hindi (culuk) ördek (şibi) gibi evcil hayvanlar da kullanılabilmektedir.


Köy odalarında yapılan Araba Aşı etkinlikleri erkeklere özgü iken, sıra geceleri ve aileler arası yapılan etkinliklere kadın ve erkekler birlikte katılırlar. Sıra düzeni ile yapılan bu etkinlikte aileler geniş misafir odalarını açarlar ve erkekler odanın baş köşesinde oturup, kendi aralarında muhabbetlerini yaparlarken, kadınlar odanın alt köşesinde otururlar ve kendi aralarında muhabbetlerini yaparlar.


Deyimlere, hikayelere, manilere konu olmuş Araba Aşı yemeğinin kendine göre yeme kuralları bulunur. Kaşık önce tepsi içerisinde bulunan hamura sunulur. Hamur alınır ve çorba tasına sokulur, hamur kaşıktan çorba tabağına düşürülmeden kaşık çorba ile doldurulması ve geri çekilip, ağza alınarak hamur çiğnenilmeden yutulması gerekmektedir.

Hamuru düşüren ve ya bol ve iri etli çorbayı çiğnemeye yeltenen kişi cezalandırılır ve bu kusuru işleyen kişi bir daha ki Araba Aşı ziyafetini vermekle cezalandırılır.


Hakkında deyimler söylenip, hikayeler anlatılan bu kültürel geleneğin günümüzde Bozok yaylasında kurulmuş Yozgat ve Çorum şehir, kasaba, köy ahalileri büyükşehirlerde kurdukları dernekleriyle yaşatıp, yaşatıldığı görülür.
 

Araştırmacı Yazar

İsmail UÇAKCI

Ayrıntılı ve kaynak bilgiler için: Orta Anadolu Halk Kültüründe Deyimler ve Hikayeleri adlı kitabımızın 2021 baskısı ve Bozok Yaylasında Kurulmuş Dulkadirli Türkmen şehri Budak-özü (Sungurlu, Boğazkale İlçeleri) kitabımıza bakanız.

Yorumlar (3)
Satılmış türkmez 3 hafta önce
Teşekkür ederim sayın GENEL başkanım çok zormuş yapması yemesi kolay herhalde ağzına yüreğine sağlık teşekkür ederim başarılar diliyorum
Sabri Lider Şengül 3 hafta önce
Güzel bir çalışma olmuş elinize sağlık. Araba aşı yemeğinin Sadece Yozgat bölgesine ait olduğunu düşünürdüm. Aydınlanmış olduk. Sağolun.
Araştırmacı Yazar İsmail UÇAKCI 2 hafta önce
SABRİ BEY,
Her ne kadar Yozgat’a bağlı bazı ilçe belediye başkanı bu yemeğin Yozgat/Sorgun yöresine özgü olduğu yönünde tescilini şehrine yaptırdığı duyulsa da bu yemeğin Dulkadirli Türkmen yemeği olduğu bilinir.

Öyle ki, Bozok Türkmenlerinin ana vatanı olan Dulkadirli Türkmen yurtlarında yemek halen yapılır ve yenilir. Bozok Türkmenleri de bu günkü yurtlarına 15. Yüzyılda geldiği ve bu yemeği ata yurtlarından getirdiği anlaşılır.

1700’lü yıllarda Bozok yöresinden Afyon, Eskişehir, Kütahya, Manisa yöresine tehçire (sürgün) yollanmış Musa Hacılı, Kızıl Kocalı, Söklen, Ağcalı, Çiçekli gibi adlarla anılan Türkmenlerde bu yemeği halen bilir ve yerler.

Takdir edersiniz ki söz konusu yüzyıllarda Yozgat diye şehir nitelikli bir yerleşim yeri yoktur. Bozok eyalet, vilayet, sancak merkezi tarihte Dulkadirli Kethüda kışlağı ve Bey kışlası olarak anılan günümüzdeki Çorum/Boğazkale İlçesi merkezidir. Bu günkü Yozgat şehri ise 20 hanelik küçük bir köydür.
Söz konusu yüzyılda Çapanoğulları ailesi idaresiyle bölgedeki isyanları bastırmak amacıyla yöreye iskan edilmiş Mamalı Türkmenleri Yozgat köyünü geliştirip, şenlendirmesiyle Yozgat bu günkü şeklini almış ve Bozok adıyla anılırken bölgenin TBMM. Temsilcileri Cumhuriyet döneminde Bozok adını kaldırıp, Yozgat adını vermişlerdir şehre.
Eğer yemek Yozgat yöresine özgü olsaydı, 15. Yüzyılda Bozoklu (Yozgatlı) ların ana yurdu Maraş, Adana yöresinde bilinmez, 17 yüzyılda bölgeden Afyon, Eskişehir, Kütahya, Manisa yöresine sürgün edilen Musa Hacılı, Kızıl Kocalı, Söklen, Ağcalı, Çiçekli gibi aşiretler (kabiler) tarafından bilinmezdi.
Namaz Vakti 27 Ocak 2022
İmsak
Güneş
Öğle
İkindi
Akşam
Yatsı
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Trabzonspor 23 54
2. Konyaspor 22 45
3. Alanyaspor 23 38
4. Adana Demirspor 23 37
5. Fenerbahçe 23 37
6. Beşiktaş 23 36
7. Hatayspor 23 36
8. Başakşehir 22 34
9. Gaziantep FK 22 32
10. Sivasspor 23 31
11. Kayserispor 23 31
12. Karagümrük 23 30
13. Kasımpaşa 23 27
14. Göztepe 23 27
15. Galatasaray 23 27
16. Giresunspor 23 26
17. Antalyaspor 23 24
18. Rizespor 23 22
19. Altay 23 18
20. Ö.K Yeni Malatya 22 16
Takımlar O P
1. Ümraniye 21 45
2. Ankaragücü 21 45
3. Erzurumspor 21 38
4. Bandırmaspor 21 36
5. İstanbulspor 21 36
6. Eyüpspor 20 36
7. Samsunspor 20 33
8. Adanaspor 21 32
9. Manisa Futbol Kulübü 21 28
10. Tuzlaspor 20 27
11. Keçiörengücü 21 26
12. Gençlerbirliği 21 26
13. Boluspor 19 24
14. Kocaelispor 21 24
15. Menemen Belediyespor 21 23
16. Altınordu 21 22
17. Bursaspor 20 20
18. Denizlispor 21 19
19. Balıkesirspor 20 8
Takımlar O P
1. Manchester City 23 57
2. Liverpool 22 48
3. Chelsea 24 47
4. M. United 22 38
5. West Ham United 23 37
6. Arsenal 21 36
7. Tottenham 20 36
8. Wolverhampton Wanderers 21 34
9. Brighton 22 30
10. Leicester City 20 26
11. Aston Villa 21 26
12. Southampton 22 25
13. Crystal Palace 22 24
14. Brentford 23 23
15. Leeds United 21 22
16. Everton 20 19
17. Norwich City 22 16
18. Newcastle 21 15
19. Watford 20 14
20. Burnley 18 12
Takımlar O P
1. Real Madrid 22 50
2. Sevilla 22 46
3. Real Betis 22 40
4. Atletico Madrid 21 36
5. Barcelona 21 35
6. Real Sociedad 21 34
7. Villarreal 22 32
8. Rayo Vallecano 21 31
9. Athletic Bilbao 22 31
10. Valencia 22 29
11. Osasuna 22 28
12. Celta Vigo 22 27
13. Espanyol 22 27
14. Granada 22 24
15. Elche 22 23
16. Getafe 22 22
17. Mallorca 21 20
18. Cadiz 22 18
19. Deportivo Alaves 22 17
20. Levante 21 11
Arşiv

Gelişmelerden Haberdar Olun

@