30.05.2020, 00:08 2715

Divan Edebiyatı Halktan Uzak, Üst Zümre Edebiyatı Mıdır?

Tarih, 13. yüzyıl ile 19. yüzyıl arasında Osmanlı Devleti adında bir cihan devletine şahit olmuştur. Osmanlı Devleti gibi çağ açıp çağ kapatan büyük bir devletin kendine has edebiyatının adıdır Divan Edebiyatı.

Kendine özgü bir takım biçimsel ve içeriksel kuralları olan bu edebiyat, Osmanlı Devleti’nin dünya tarihindeki konumuna göre iniş ve çıkışlar yaşamıştır. Şöyle ki: Devletin kuruluş ve gelişme dönemleri aynı zamanda Divan Edebiyatı’nın kuruluş ve gelişme dönemlerine tekabül eder. Osmanlı’nın üç kıtada hükmedecek düzeye ulaştığı 16. yüzyıl ile 17. yüzyılın ilk yarısı aynı zamanda Divan Edebiyatı’nın zirvede olduğu dönemdir. Osmanlı Devleti’nin çöküş dönemi olarak kabul edilen 19. yüzyılda ise yerini yeni bir edebiyata bırakmıştır.

Edebiyat tarihimizdeki konumu bile yaşadığı dönemin devletinin tarihî sürecine uygunluk gösteren bu edebiyatın, muhteva bakımından toplumsal hayatın dışında olması düşünülemez. Yıllardan beri edebiyat tarihlerimizde ve konuyla ilgili edebiyat kitaplarında bize öğretilen “Divan Edebiyatı halktan uzak, soyut konuları işleyen bir hayaller edebiyatıdır.” düşüncesi maalesef bu edebiyata farklı bir gözle bakılmasına neden olmuştur. Şurası bir gerçektir ki, insan bilmediğinin düşmanıdır.

Divan Edebiyatı’nı bir kültür hazinesi ve mirası olarak düşünmeliyiz. Divan Edebiyatı metinlerinin dili bize ağır gelebilir. Ancak, Divan Edebiyatı’nın dilinin ağır oluşundan ziyade, bizim hafif olup olmadığımızı sorgulamamız gerekir. Bugün, Şekspir’in dili İngiliz gençlerine, Victor Hugo’nun dili Fransız gençlerine, Gogol’un dili Rus gençlerine ağır gelse de onlar bu sanatçıları severek okurlar.

Yeryüzünde tarihî ve kültürel miraslarından kopuk bir şekilde yaşamayı medeniyet zanneden, nesillerini onlardan uzaklaştırmak için çabalayan başka bir millet var mıdır bilinmez. Son yıllarda bu hatanın farkına varılmış olmalı ki, Divan Edebiyatı’nın kültürümüzün bir parçası olduğunu ortaya koymaya çalışan insanların sayısı her geçen gün artmış ve bu edebiyat yeniden hak ettiği değeri bulmaya başlamıştır.

Divan Edebiyatı gerçekten hayattan kopuk, soyut ve bir hayaller edebiyatı mıdır? Bu sorunun cevabı “kesinlikle hayır”dır. Yaklaşık olarak altı yüz yıl hakimiyetini sürdürmüş olan bu edebiyatın temsilcileri, sık sık, içinde bulundukları toplumun yaşam biçimlerini, adet ve geleneklerini, inançlarını kısacası pek çok kültürel değerini şiirlerine yansıtmışlardır. Hangi Divan Edebiyatı ürününe bakarsanız bakın, mutlaka o ürünün yazıldığı döneme ait izleri -az veya çok- görürsünüz. Çünkü bu şiirleri yazanlar, bizzat toplum içinde yaşayan, toplumla bir şekilde içli dışlı olan kişilerdir. Yapılan araştırmalar padişah, şeyhülislam ve kadı gibi devlet erkanından kişilerin yanında kasaptan kunduracıya, terziden demirciye kadar hemen her meslekten Divan şairi olduğunu göstermektedir. Sözgelimi Nasûhî aktardır. Yine Enverî namıyla bilinen bir başka Divan şairinin mesleği yorgancılıktır. Bu örnekler çoğaltılabilir. Bu şairlerin şiirlerinde halktan uzak bir tutum izlemeleri sizce mümkün müdür?

Divan Edebiyatı’nda toplum hayatının ve kültürünün yansımalarına dair birkaç örnek vermek istiyorum:

Erbabına malumdur ki, şitâiyye denilen ve genellikle nesib bölümlerinde kış mevsiminden söz eden kasideler vardır. Şitâ, kış demektir. Bu bölümde kış mevsiminin özelliklerinin yanında, insanların kış mevsimini değerlendirme yolları da anlatılır. Aynı şekilde bazı mesnevilerde şitâiyye başlığı altında aynı konulardan söz edilir. Örneğin, 17. yüzyıl şairi Nev’izâde Atâyî’nin Sâkînâme adlı mesnevisinden alınan aşağıdaki beyitlerde kış mevsiminde genç erkeklerin kar topu oynayışları, genç kızların buzda kayışları dile getirilir:

Atar kar topın nev-cevânlar yine

Kayar buzda meh-pâreler pür-şitâb[1]

(nev-cevân: genç erkekler; meh-pâre: genç kız; pür-şitâb; aceleyle, hızlıca)

Televizyon, bilgisayar, radyo gibi araçların olmadığı dönemlerde, uzun kış gecelerinde insanlar bir araya gelerek sohbet meclisleri oluştururlar (“Gönül ne kahve ister ne kahvehane/ Gönül sohbet ister kahve bahane” sözü de bu geleneği hatırlatmaktadır.). Gelibolulu Mustafa, kış mevsiminde soğuğun tesirini azaltmak ve vakit geçirmek için bir araya gelerek kahve içen insanlardan söz eder:

El ayak tutmaz oldı sermâdan

Kahve-nûş oldı cümle ehl-i safâ[2]

(sermâ: kış, soğuk; kahve-nûş: kahve içmek; ehl-i safâ: eğlence ehli)

Divan şiirinin toplum hayatıyla ilişkisini ortaya koyan bu tür beyitler dışında, müstakil olarak kaleme alınan eserler olduğunu da belirtmek gerekir. Bahar mevsimi eğlencelerine yer veren bahâriyyeler, bayramları konu alan ıydiyyeler, ramazan gün ve gecelerini işleyen ramazâniyyeler, düğün ve eğlence hayatlarını anlatan sûrnâmeler, ekonomik sıkıntı, savaş, sel, yangın, deprem gibi toplumsal olayları dile getiren kaside ve mesneviler, şiir-toplum ilişkisini göstermesi bakımından ayrıca önem arz etmektedir.

Sonuç olarak divan edebiyatı hayatın gerçeklerinden kopuk soyut bir edebiyat olmakla itham etmek bizim için kolaya kaçmaktır.

[1] Muhammet Kuzubaş, Nev’izâde Atâyî’nin Sâkînâme Mesnevisi, (Doktora Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi), Samsun 2007.

[2] Kudret Altun, Gelibolulu Mustafa Âlî ve Divânı, Özlem Kitabevi, Niğde 1999, (11. Kaside).

Yorumlar (5)
Ali Seyfi Kar 7 ay önce
Şimdi birincisi edebiyat konusunu hayattan aldığı için teknik olarak hayattan kopuk olma ihtimali yoktur. Sadece bunun derecesi farklıdır. İkincisi hayattan kopma ile halktan kopma başka şeylerdir ki halk tanımı burada önemlidir. (Biraz Osmanlı da halk kavramına bakmanızı öneririm) Üçüncüsü Türk-i basit bir tarafa divan şiiri ağırlıklı olarak Türkçe kelime ve tamlamalara değil Arapça ve Farsça ifade, tamamlama daha mazmunlara eğilir. Şekspir İngilizce yazar. Herkesin anlayacağı şekilde eski İngilizce yazar fakat Osmanlı Türkçesi, Eski Türkçe değildir. Türkçede bu evre Göktürk Uygur dönemine tekabül eder. Yapılan kıyas yanlıştır. Dördüncüsü kaleme aldığınız tartışma, artık edebi çevrelerde ömrünü doldurmuştur. Daha nitelikli konulara eğilmeniz önerilir
Arif Bilgiç 6 ay önce
Ali Seyfi Bey edebiyat dergisi okumuyorsunuz biliyorsunuz değil mi?
Ali Seyfi Kar 6 ay önce
Edebiyat dergisi olarak neyi kast ediyorsunuz? Akademik olanları mı, popüler isimli dergileri mi (ot, kafa vb.), Varlık, hece vb. köklü olanları mı, Notos vb dergileri mi? Yukarıdaki yazının konusu artık tartışma konusu olmaktan çıkalı yirmi yılı geçiyor. Bana bu tespiti yapmak için asıl sizin okuma yapmanız gerekiyor ki bence bunu dergi ile sınırlamayın. Mailinizi bırakırsanız bir okuma listesi çıkarabilirim.
Ali 7 ay önce
Yorumum nerede
Ali Seyfi Kar 6 ay önce
Bu arada sayın yazarın hakkını vermek lazım. Kendisinin kalemi kuvvetli ve yerel bir gazetede edebiyat konulu yazılar yazması çok güzel bir şey. Ben sadece daha güncel bir konuya değinmesi gerektiğine yönelik görüş bildirdim. Kendisine teşekkür ederim yazısı için.
Günün Karikatürü Tümü
-2°
açık
Namaz Vakti 30 Kasım 2020
İmsak 06:06
Güneş 07:36
Öğle 12:34
İkindi 15:00
Akşam 17:21
Yatsı 18:46
Bumerang - Yazarkafe
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Alanyaspor 9 23
2. Galatasaray 10 20
3. Fenerbahçe 10 20
4. Beşiktaş 9 16
5. Kasımpaşa 10 15
6. Gaziantep FK 10 15
7. Başakşehir 10 14
8. Karagümrük 9 13
9. Konyaspor 9 12
10. Rizespor 9 12
11. Malatyaspor 9 12
12. Hatayspor 7 12
13. Trabzonspor 10 12
14. Göztepe 8 11
15. Antalyaspor 10 10
16. Sivasspor 8 9
17. Erzurumspor 9 9
18. Kayserispor 8 7
19. Denizlispor 9 6
20. Gençlerbirliği 9 5
21. Ankaragücü 8 2
Takımlar O P
1. Altınordu 11 23
2. Ankara Keçiörengücü 11 21
3. Samsunspor 11 20
4. Adana Demirspor 10 18
5. İstanbulspor 10 18
6. Tuzlaspor 10 18
7. Altay 9 16
8. Giresunspor 10 16
9. Bursaspor 11 14
10. Balıkesirspor 11 14
11. Akhisar Bld.Spor 11 13
12. Adanaspor 9 12
13. Bandırmaspor 11 11
14. Ümraniye 11 10
15. Menemen Belediyespor 9 9
16. Ankaraspor 10 8
17. Boluspor 10 7
18. Eskişehirspor 11 1
Takımlar O P
1. Tottenham 10 21
2. Liverpool 10 21
3. Chelsea 10 19
4. Leicester City 9 18
5. Southampton 10 17
6. Wolverhampton 10 17
7. Everton 10 16
8. M. United 9 16
9. Aston Villa 8 15
10. Man City 9 15
11. West Ham 9 14
12. Leeds United 10 14
13. Newcastle 10 14
14. Arsenal 10 13
15. Crystal Palace 10 13
16. Brighton 10 10
17. West Bromwich 10 6
18. Burnley 9 5
19. Fulham 9 4
20. Sheffield United 10 1
Takımlar O P
1. Real Sociedad 11 24
2. Atletico Madrid 9 23
3. Villarreal 11 20
4. Real Madrid 10 17
5. Sevilla 9 16
6. Cádiz 11 15
7. Barcelona 9 14
8. Granada 10 14
9. Athletic Bilbao 10 13
10. Elche 9 13
11. Getafe 10 13
12. Deportivo Alaves 11 13
13. Valencia 11 12
14. Real Betis 10 12
15. Osasuna 10 11
16. Eibar 10 10
17. Real Valladolid 11 10
18. Celta de Vigo 11 10
19. Levante 10 8
20. Huesca 11 7
Arşiv

Gelişmelerden Haberdar Olun

@
Bumerang - Yazarkafe