Atatürk’ün aramızdan ayrılışının 87. yılında, Amerikan arşivlerinden çıkan 1921 tarihli gizli istihbarat raporu yeniden gündeme geldi. Raporda, Milli Mücadele’nin lideri Mustafa Kemal Paşa’nın dış görünüşünden tavırlarına kadar çarpıcı detaylar yer alıyor.
Ankara Garı’ndaki Tarihi Görüşme
1921 yazında, ABD Donanması’ndan seçilmiş bir istihbarat heyeti Ankara’ya gönderildi. Görevleri, Anadolu’daki direnişi yerinde gözlemlemek ve lideri tanımaktı. Heyet, 1 Temmuz 1921’de Ankara Garı’nda bulunan iki katlı taş binada Mustafa Kemal Paşa ile görüşmek üzere hazırlandı. Bugün müze olarak kullanılan o bina, o gün tarihe geçen bir buluşmaya sahne oldu.
Soğuk ve Mesafeli Başlangıç
Görüşme öncesinde, ABD’nin Ankara temsilcisi Lewis Heck Paşa ile kısa bir ön temas gerçekleştirdi. Heck’in gözlemlerine göre Mustafa Kemal son derece temkinliydi; fazla konuşmadan, yalnızca “Milliyetçilerle doğrudan ilişki kurulmadan bir şey yapılamaz” mesajını verdi. Asıl görüşme aynı gün saat 16.00’da başladı. Mustafa Kemal Paşa, heyeti tek başına kabul etti. Amerikalılar, hem duyduklarını hem de gördüklerini detaylıca rapora geçirdi.
“Elinde Pembe Püsküllü Mercan Tesbih”
Amerikan heyetinin raporuna göre Mustafa Kemal Paşa, yeşil örtülü bir masanın başında, kitaplık ve birkaç sandalyenin bulunduğu sade bir odada bekliyordu. Rapor şu ifadelerle başlıyor:
“Pembe ipek püsküllü mercan tesbihini sinirli bir şekilde çeviriyordu. Bizi ayakta, sakin ama dikkatli bir yüz ifadesiyle karşıladı. İlk bakışta sinirli olduğu hissediliyordu.”
O an, Milli Mücadele’nin kaderini belirleyen liderin hem zihinsel hem fiziksel disiplinini yansıtıyordu.
Kolej Öğrencisi Gibi
Raporun en dikkat çekici bölümü ise Mustafa Kemal Paşa’nın görünümüne dair ayrıntılar:
“Kurşuni mavi renkte zarif bir elbise giymişti. Ne fesi ne de kalpağı vardı. İnce saçları geriye taranmıştı; ilk bakışta bir kolej öğrencisini andırıyordu. Çıkık elmacık kemikleri ve anlamlı şakaklarıyla dikkat çekiyordu. Kaşlarının hareketiyle tartışmalara yön veriyor, ağzının kenarındaki küçük mimiklerle düşüncelerini belli ediyordu.”
Raporda ayrıca şu satırlar da yer aldı:
“Onunla konuşurken, beyninizde bir yoğunlaşma hissedersiniz. En karmaşık sorulara dahi kısa sürede geniş çözüm yolları sunar. Sizi etkileyen bir dikkat derinliği vardır.”
Bu ifadeler, Atatürk’ün yalnızca askeri zekasıyla değil, karizması ve entelektüel enerjisiyle de Amerikalı gözlemciler üzerinde derin bir iz bıraktığını ortaya koyuyor.
ABD’nin Anadolu’ya Merakı
Amerikalı heyetin Ankara’ya gelişi, yalnızca Mustafa Kemal’i tanımakla ilgili değildi. 1. Dünya Savaşı’nın ardından İngiltere’nin etkisinin zayıflaması, ABD’nin yeni bir “oyun kurucu” olma isteğini artırmıştı. Anadolu’daki direnişin hızla örgütlenmesi ve Yunan ordusuna karşı kazanılan başarılar, Washington’da dikkatle izleniyordu. Bu nedenle Mustafa Kemal Paşa ile doğrudan temas kurulması kararı alındı.
Belgeler Yıllar Sonra Ortaya Çıktı
Söz konusu istihbarat raporu, 1995 yılında Askerî tarihçi Prof. Dr. Esat Arslan tarafından Amerikan askeri arşivlerinde bulundu. Belgeler, yalnızca bir dönemin diplomatik kulislerini değil, Atatürk’ün kişiliğine dair yabancı gözlerden gelen nadir tanıklıkları da gün yüzüne çıkardı.
Selanik’te Atatürk Evi Yeniden Açıldı
Atatürk’ün doğduğu Selanik’teki ev, bugün restore edilerek yeniden ziyarete açıldı. Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda şu ifadeleri kullandı:
“Bir nar ağacının gölgesinde hatıralar yeniden canlanıyor. Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün Selanik’te yeniden hayat bulan mirasının kapılarını bugün yeniden açıyoruz.”
Ersoy, Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı (TİKA) tarafından yürütülen restorasyon çalışmasının, “Atatürk’ün çocukluk hayallerini ve bir milletin doğuşunu” yansıttığını belirtti.
87 Yıl Sonra Aynı Özlem
Bugün, Atatürk’ün ölümünün 87’nci yılında Türkiye bir kez daha aynı duyguyla kenetlendi. Okullarda, meydanlarda, kışlalarda, 09.05’te yine aynı sessizlik hüküm sürdü.
O sessizlik, yalnızca bir matem değil; bir milletin hafızasında hâlâ yaşayan bir liderin yankısıydı.
Amerikan raporlarında “beyninde yoğunlaşma yaratan bir lider” olarak tanımlanan Mustafa Kemal Atatürk, aradan geçen 87 yıla rağmen Türkiye’nin düşünce ufkunu aydınlatmaya devam ediyor.
KAYNAK: HÜRRİYET/ MUSA KESLER