Dünya’nın Güneş çevresindeki yolculuğunun önemli dönüm noktalarından biri olan 23 Eylül ekinoksu gerçekleşti. 2026 yılının eylül ekinoksu 23 Eylül’de saat 00.05 UTC’de, Türkiye saatiyle 03.05’te meydana gelirken, Kuzey Yarım Küre’de astronomik sonbahar, Güney Yarım Küre’de ise astronomik ilkbahar başladı.
23 Eylül ekinoksu nedir
Ekinoks, Güneş’in gök ekvatorunu geçtiği ve Dünya’nın ekseninin Güneş’e doğru ya da Güneş’ten uzağa doğru eğik olmadığı özel astronomik anı ifade ediyor. Eylül ekinoksunda Güneş, gök ekvatorunu kuzeyden güneye doğru geçiyor.
Bu konum nedeniyle Dünya’nın kuzey ve güney yarım küreleri Güneş ışınlarını birbirine yakın koşullarda alıyor. Dünya’da her yıl biri mart, diğeri eylül ayında olmak üzere iki ekinoks yaşanıyor.
Gece ve gündüz gerçekten eşit mi
Ekinoks denildiğinde en çok bilinen bilgi, gece ile gündüz süresinin 12’şer saat olması. Ancak astronomik açıdan bakıldığında gece ve gündüz süreleri her noktada tam olarak 12 saat olmuyor; süreler yalnızca birbirine oldukça yaklaşıyor.
Bunun temel nedenlerinden biri Dünya atmosferinin Güneş ışığını kırması. Atmosferik kırılma nedeniyle Güneş, geometrik olarak ufkun altında bulunduğu kısa sürelerde bile görünür durumda olabildiğinden gündüz süresi birkaç dakika daha uzun ölçülebiliyor.
Güneş ekvator üzerine geliyor
23 Eylül ekinoksunda Güneş’in doğrudan ışınlarının ulaştığı nokta ekvator üzerinde bulunuyor. Bu sırada Dünya’nın yaklaşık 23,5 derecelik eksen eğikliği ortadan kalkmıyor ancak eksen, Güneş’e doğru veya Güneş’ten uzağa yönelmiş durumda bulunmuyor.
Mevsimlerin oluşmasının asıl nedeni de Dünya’nın Güneş’e olan uzaklığından çok bu eksen eğikliği ve Dünya’nın Güneş çevresindeki hareketi. Yıl boyunca Güneş ışınlarının geliş açısının ve gündüz sürelerinin değişmesi, iki yarım kürede birbirine zıt mevsimlerin yaşanmasına yol açıyor.
Kuzey Yarım Küre’de sonbahar başladı
Türkiye’nin de bulunduğu Kuzey Yarım Küre açısından 23 Eylül ekinoksu astronomik sonbaharın başlangıcını ifade ediyor. Güney Yarım Küre’de ise aynı anda astronomik ilkbahar dönemi başlıyor.
Meteorolojik takvim ile astronomik takvim arasında ise fark bulunuyor. Meteorolojide Kuzey Yarım Küre için sonbahar 1 Eylül’de başlayıp 30 Kasım’da sona ererken, astronomik sonbaharın başlangıcı Dünya’nın Güneş karşısındaki konumuna göre ekinoks anıyla belirleniyor.
Türkiye’de geceler gündüzlerden uzun olacak
Kuzey Yarım Küre’de gündüz süreleri 21 Haziran’daki yaz gündönümünden bu yana zaten kısalıyordu. Eylül ekinoksunun ardından bu süreç devam edecek ve geceler gündüzlerden daha uzun hale gelecek.
Güneş her geçen gün daha geç doğup daha erken batarken gündüz sürelerindeki azalma, aralık ayında yaşanacak kış gündönümüne kadar sürecek. Kış gündönümünde Kuzey Yarım Küre yılın en kısa gündüzünü ve en uzun gecesini yaşayacak.
Güneş doğudan doğup batıdan batıyor
Ekinoksların dikkat çeken astronomik özelliklerinden biri de Güneş’in doğuş ve batış doğrultusu. Bu dönemlerde Güneş, Dünya üzerindeki çok büyük bölümde doğuya son derece yakın bir noktadan doğuyor ve batıya yakın bir noktadan batıyor.
Bu durum mart ve eylül ekinokslarını diğer günlerden ayıran önemli gözlemsel özelliklerden biri olarak kabul ediliyor. Gün doğumu ve gün batımını takip edenler için ekinoks tarihleri, ana yönlerin Güneş üzerinden gözlemlenebilmesi açısından da özel bir dönem oluşturuyor.
Ekinoks neden her yıl aynı saate denk gelmiyor
Eylül ekinoksu her yıl mutlaka 23 Eylül’de gerçekleşmiyor. Dünya’nın Güneş çevresindeki dönüş süresinin takvim yılındaki tam 365 güne eşit olmaması ve artık yıllar nedeniyle ekinoksun günü ve saati yıllara göre değişebiliyor; eylül ekinoksu çoğunlukla 22 veya 23 Eylül’e denk geliyor.
2026 yılında ise astronomik geçiş 23 Eylül saat 00.05 UTC’de gerçekleşti. Türkiye’nin UTC+3 saat diliminde bulunması nedeniyle ekinoks anı Türkiye saatiyle 03.05’e karşılık geldi.
Kutuplarda da büyük değişimin başlangıcı
Ekinoksun etkisi ekvatordan kutuplara kadar farklı biçimlerde gözleniyor. Dünya’yı aydınlık ve karanlık bölgelere ayıran “terminatör” çizgisi ekinoks sırasında kuzey-güney doğrultusunda belirgin biçimde uzanıyor ve gezegenin iki yarısı aydınlanma açısından birbirine en yakın duruma geliyor.
Ekinokstan sonra Kuzey Kutbu çevresinde uzun karanlık döneme, Güney Kutbu çevresinde ise uzun aydınlık döneme geçiş hızlanıyor. Kuzey Yarım Küre Güneş’ten giderek daha eğik ışınlar alırken Güney Yarım Küre’de bunun tersi yaşanıyor.
23 Eylül’den sonra ne değişecek
Ekinoks bir hava olayı olmadığı için 23 Eylül’den itibaren sıcaklıkların aniden düşmesi anlamına gelmiyor. Ekinoks, astronomik bir dönüm noktasını ifade ederken günlük sıcaklıklar ve hava koşulları atmosferik sistemlere, bölgesel özelliklere ve mevsimsel hava hareketlerine bağlı olarak değişmeye devam ediyor.
Bununla birlikte Kuzey Yarım Küre’de Güneş’in gökyüzündeki günlük yolu giderek alçalacak, gündüzler kısalmayı sürdürecek ve gecelerin süresi uzayacak. Bu süreç, aralık ayındaki kış gündönümüne kadar devam ederek sonbahardan kışa doğru astronomik geçişin temelini oluşturacak.